PDA

View Full Version : Karakuri: kỹ thuật độc đáo của Nhật Bản



Kasumi
26-11-2011, 06:07 PM
Karakuri là một vật thể cần có máy móc để di chuyển và nó phát triển thành robot trong thời đại ngày nay.

Lịch sử

Kỹ thuật Karakuri có thể bắt nguồn từ bên kia đại dương khi tình bạn với lục địa Trung Hoa và bán đảo Hàn Quốc nảy nở trên đất Nhật. Sách xưa ghi chép lại rằng tác phẩm Karakuri cổ xưa nhất là Sinan-sha – một phương tiện giao thông có tác dụng như một chiếc la bàn - xuất hiện ở triều đại Tenchi cổ xưa ở Nhật Bản, và phải mất tới chín năm để đưa vật này vào biên niên sử ký của nước Nhật.


http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/karaguri1.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/karaguri2.jpg

Sinan-sha có nghĩa là chiếc xe ngựa luôn chạy về phía Nam, là một phương tiện giao thông mà trên đầu xe, con búp bê hình một đạo sĩ luôn chỉ về phía Nam. Trong câu chuyện cổ điển Trung Hoa, Sangokushi, chiếc xe này dùng để xác định phương hướng trong sương mù dày đặc trên những chiến trường.

Dashi karakuri (karakuri xe ngựa diễu hành) và Zashiki karakuri (karakuri trong nhà) được sáng tạo ra vào thời kì Muromachi khi đồng hồ cơ khí phương Tây xuất hiện tại Nhật Bản và văn hóa Nanban cùng đến theo chân những con tàu Bồ Đào Nha. Người ta vô cùng ngạc nhiên về chiếc đồng hồ có thể hoạt động tự động. Nó có một tác động to lớn lên tay nghề công nhân Nhật Bản. Tuy nhiên, karakuri chỉ được một số quý tộc nhìn nhận.

Trong thời kì yên bình Edo, văn hóa Nhật Bản được truyền bá. Và đó là lúc mà kỹ thuật karakuri được phát triển thông qua những ý tưởng sinh động và kĩ thuật thủ công của những người thợ truyền thống.


http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/karaguri3.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/karaguri4.jpg

Một người thợ chế tác đồng hồ bản địa, Konoe Takeda, bắt đầu học hỏi kỹ thuật karakuri và áp dụng nó vào những vở kịch rối Nhật Bản có tên ningyo-johruri, và trình diễn trên khắp các sân khấu Nhật Bản. Cùng lúc đó, Dashi karakuri cũng bắt đầu bước vào thời kì rực rỡ, hùng tráng nhờ có luồng sinh khí và động lực từ những kỹ thuật tiên tiến. Đó quả là bước tiến vĩ đại của con người.

Sự kết hợp giữa kỹ thuật phương đông, dashi karakuri và đồng hồ cơ học phương Tây đã tạo ra một kỹ thuật mới đậm chất Nhật Bản. Ngoài ra, Karakuri-zui, cuốn sách về những nguyên lý và biểu đồ của các chuyển động trong karakuri đã được xuất bản. Đây là nỗ lực đầu tiên mà những người thợ thủ công bí mật đã công bố với công chúng. Karakuri thu hút mọi người, và họ bắt đầu sáng tạo ra những kỹ thuật mới trên khắp mọi miền đất nước.


http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/karaguri5.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/karaguri6.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/karaguri7.jpg

Ví dụ, karakuri tansu, một loại hòm gỗ, được tạo ra bởi một người thợ mộc vui tính khi gia đình Tokugawa, gia đình quân đội thế lực nhất thời kì Edo, yêu cầu những người thợ mộc của hoàng cung làm cho họ những hòm được hài cốt và những quân cờ.

Họ đã dùng kỹ thuật karakuri nổi tiếng để làm ra chiếc hòm của những ngăn kéo. Đồng thời, những sản phẩm khác của hộp đựng tiền có thể nổi trên nước nếu con thuyền bị chìm và khó có thể mở ra để lưu trữ tài liệu bí mật hoặc bảo đảm an toàn cho tiền bạc. Chúng cũng đều được làm dựa trên kỹ thuật karakuri.

Kỹ thuật này rất hấp dẫn người phương Tây, nó có ảnh hưởng lớn lao đối với kỹ thuật tự động của họ lúc bấy giờ. Thời kì Edo thực sự đã chứng kiến sự trao đổi công nghệ giữa phương Đông và phương Tây.


http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/karaguri8.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/karaguri9.jpg


Búp bê Karakuri

Búp bê Karakuri lần đầu được giới thiệu trong di cảo của những người thợ cơ khí ở Nhật Bản, gọi là Karakuri-zui. “Đặt tách trà lên một cái khay để làm búp bê chuyển động, nó sẽ dừng lại khi tách trà bị thay đi. Nếu chiếc tách bị thay thế, con búp bê sẽ quay vòng quanh và trở lại vị trí ban đầu của nó.”


http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat1.jpg

http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/karaguri10.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat2.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat3.jpg

Búp bê Karakuri là chiếc máy tự động đầu tiên ở Nhật Bản. Chuyển động của chúng được gây ra nhờ sức mạnh của lò xo, thủy ngân và cát. Bạn có thể làm chúng và tách chúng ra dễ dàng mà không cần sử dụng đinh ốc kim loại hay móng tay.


http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat4.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat5.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat6.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat7.jpg

Búp bê Karakuri là hiện thân của công nghệ cấp cao nhất dưới thời Edo. Thật là khó khăn để truyền lại kỹ thuật này cho các thế hệ con cháu, bởi vì kĩ thuật sản xuất này không chỉ đòi hỏi kiến thức, mà còn đòi hỏi tay nghề rất cao. Nó được gọi là báu vật được khai quật. Cho tới nay, số lượng những tác phẩm hoàn thiện vẫn còn rất ít.

Điều huyền bí

Bạn nghĩ tới điều gì khi nhắc tới karakuri?
Bạn có thể nhớ tới con rối bạn nhìn thấy trên các show truyền hình hay viện bảo tàng. Hay thậm chí những con búp bê ma quái thường xuất hiện trong các tác phẩm anime, manga mà bạn đọc. Vì bởi hầu hết mọi người có thể không hiểu karakuri có nghĩa là gì nên bài viết này sẽ giúp chúng ta cùng sáng tỏ điều đó.


http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat8.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat9.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat11.jpg

Thực tế, cái từ huyền bí này có từ thời Edo, tức là không phải quá lâu cho lắm. Nó được dùng cho những kỹ sư cơ khí lúc đó và mọi người cũng gọi bất cứ cái gì có chuyển động kì lạ là karakuri. Một số thuật ngữ kỹ thuật cũng được đọc là karakuri. Vì vậy, đâu là nguyên gốc của từ này?

Người ta cho rằng karakuri là từ phái sinh từ từ mượn kairai khi nó được phát âm theo thổ ngữ. Kairai có nghĩa là con rối, và dùng để chỉ những người hoạt động dưới sự chỉ đạo của người khác. Trong suốt thời kì Song, triều đại ở thế kỉ thứ mười, có tới tám nghĩa của từ kairai.


http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat12.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat13.jpg
http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat14.jpg
Các xe kiệu rước rối trong lễ hội

http://duhoc.viet-sse.vn/images/stories/acc2/kythuat15.jpg

Kenshi... một con rối (con búp bê được điều khiển bằng một sợi dây)
Joutoh... mainingyo (một con rối biết nhảy), bunraku (nhà hát múa rối cổ điển)
Sui ... nhà hát múa rối nước
Yakuhatsu... con búp bê di chuyển bằng thuốc súng
Hiei ... một bức tranh tối
Hotei ... con rối đeo găng tay
Niku... đồ vật có chân và tay bị điều khiển từ phía sau
Kikan ... máy móc

Bảy nghĩa trong số đó được truyền lại nguyên bản và chỉ có nghĩa Kikan được phát triển thành karakuri.

duhoc.viet-sse.vn

Kasumi
23-09-2012, 01:37 PM
Búp bê 200 tuổi, đi lại, cử động như người

Những màn trình diễn của Karakuri cho thấy sự hài hoà, uyển chuyển của các nhân vật với phục trang lộng lẫy, khuôn mặt sinh động và đặc biệt là mọi cử chỉ đều rất thật, giống như đó là một con người thu nhỏ, có linh hồn, có trí tuệ.

Từ truyền thuyết…

Truyền thuyết về sự ra đời của Karakuri kể lại rằng, hoàng tử Kaya, con trai vua Kanmu (781-806 sau công nguyên) là người rất khéo tay và thông minh.


http://i1104.photobucket.com/albums/h326/Kasumi_JPN/Slot3/images993261_ava_zpsd79df037.jpg
Nghệ nhân Karakuri

Một năm, trời hạn hán nặng, đồng lúa trên khắp nước Nhật đều khô nẻ, cây cối chết rụi hết. Hoàng tử Kaya bèn tự mình làm một con búp bê cao 1m2, có hình dáng một bé trai đang bê một chiếc bình lên cao quá đầu và mang đặt giữa cánh đồng. Điều lạ là mỗi khi đầy nước thì chiếc bình tự lật úp, đổ nước tràn xuống mặt búp bê.

Rất nhiều người hiếu kỳ từ các nơi đã mang nước về đổ vào bình để được xem cảnh tượng thú vị này. Nhờ thế, chỉ vài hôm, đồng ruộng đã ăm ắp nước.

…đến thực tế

Phát minh ra bộ máy đồng hồ chính là tiền đề quan trọng để hình thành nghệ thuật búp bê Karakuri của Nhật Bản. Sử sách ghi nhận nghề làm Karakuri bắt đầu phát triển từ khoảng 200 - 300 năm trước.

Mọi chuyển động tinh tế của búp bê Karakuri đều do cơ cấu lò xo, dây nối và bánh răng bên trong vận hành trên nguyên tắc cơ bản của bộ máy đồng hồ. Tuy nhiên, sự tài khéo của các nghệ nhân Nhật Bản đã khiến cho người thưởng thức những màn trình diễn của Karakuri không thấy được sự chuyển động máy móc khô cứng mà chỉ thấy sự hài hoà, uyển chuyển của các nhân vật với phục trang lộng lẫy, khuôn mặt sinh động và đặc biệt là mọi cử chỉ đều rất thật, giống như đó là một con người thu nhỏ, có linh hồn, có trí tuệ.



http://youtu.be/MiEWbvn4RFo

Búp bê Karakuri được làm hoàn toàn bằng nguyên liệu tự nhiên, chủ yếu là gỗ, xương hay sừng, trong đó, gỗ là quan trọng nhất. Các loại gỗ dùng để làm Karakuri được lựa chọn rất kỹ, phải đúng chủng loại, đúng độ tuổi, thậm chí khai thác phải đúng mùa.

Một búp bê Karakuri, dù chỉ cao hơn một gang tay cũng được làm từ nhiều loại gỗ khác nhau. Có những loại rất hiếm, chỉ mọc ở một vài địa phương Nhật Bản. Việc cắt gỗ theo thớ đòi hỏi nghệ nhân phải vô cùng khéo léo và dày dặn kinh nghiệm. Ví dụ, khi cắt gỗ làm bánh răng dẫn hướng, phải làm sao để miếng gỗ chịu được lực tác động như nhau về mọi phía.

Mỗi bộ phận khác nhau của búp bê phải làm trong một mùa khác nhau, tuỳ vào tác động của thời tiết lên tính chất gỗ. Chính vì vậy, để làm một búp bê Karakuri hoàn chỉnh thường phải mất vài ba năm.

Các bộ phận còn được chế tạo làm sao để khi cần có thể tháo rời ra, bảo dưỡng rồi lại lắp vào dễ dàng. Búp bê Karakuri làm đúng tiêu chuẩn đều rất bền. Có những con đã dùng tới hơn 200 năm mà chưa hề có bất kỳ trục trặc nhỏ nào.

Món đồ chơi kỳ diệu

Búp bê Karakuri có 3 loại chính: Dashi Karakuri, Butai Karakuri và Zashiki Karakuri.

Dashi là loại búp bê lớn, đặt trên xe kéo dùng cho các dịp lễ hội. Xe gồm 3 tầng. Tầng trên cùng là 2 hoặc 3 Karakuri trình diễn các vở kịch dựa trên các câu chuyện truyền thuyết Nhật Bản. Tầng giữa là chỗ ngồi của những người điều khiển búp bê, còn tầng dưới dành cho các nhạc công chơi sáo và trống. Mỗi chiếc xe được 20 thanh niên khoẻ mạnh kéo qua các đường phố ở 50 vùng trên toàn nước Nhật trong ngày hội Matsuri.

Butai là loại Karakuri dùng trong trình diễn sân khấu. Sự độc đáo của Butai là nó không chỉ chuyển động nhờ cơ cấu đồng hồ mà còn dùng sức nước (tương tự như búp bê trong truyền thuyết về hoàng tử Kaya). Chính vì vậy, các buổi biểu diễn Butai Karakuri thường được tổ chức ở ven bờ hồ, ao hay những nơi có nước khác.

Zashiki là loại Karakuri nhỏ nhất, được dùng để trưng bày và giải trí trong gia đình. Thời trước, đây là thứ đồ vật rất xa hoa, chỉ có trong nhà các quý tộc cao cấp, giàu có.


http://i1104.photobucket.com/albums/h326/Kasumi_JPN/Slot3/images993264_TeaAutomatAndMechanism_zps41d3abc8.jp g
Karakuri dâng trà và cơ cấu tinh xảo bên trong

Phổ biến nhất trong nhóm Zashiki phải kể đến Chahakobi, hay Búp bê dâng trà. Khi chủ nhà đặt tách trà lên khay búp bê cầm, nó sẽ mang thẳng đến chỗ khách. Khách uống xong, đặt cái tách trở lại khay thì búp bê sẽ quay về chỗ chủ.

Búp bê dâng trà không chỉ là một tuyệt tác về mặt kỹ thuật (nó chuyển hướng rất nhẹ nhàng và khéo léo nhờ cam và lò xo thay cho bánh răng nón như nhiều loại Karakuri khác. Nhờ vậy, trà trong tách, dù có rót đầy cũng không sóng ra ngoài). Đó còn là một biểu tượng văn hoá, cho thấy sự hiếu khách của người Nhật.


http://i1104.photobucket.com/albums/h326/Kasumi_JPN/Slot3/images993266_06_08_zps4aeda717.jpg
Karakuri bắn cung

Trong nhóm Zashiki còn phải kể đến một kiệt tác nữa: Yumihiki Doji, hay búp bê bắn cung. Ngồi trên một bục cao 30cm, búp bê bắn cung lần lượt nhặt 4 mũi tên trước mặt bắn vào một mục tiêu đặt sẵn. Nó đã được “lập trình” để nếu bắn 10 lần, thế nào cũng có một lần trượt, nhằm tạo không khí vui vẻ cho mọi người.

Karakuri và thế giới hiện đại

Không chỉ đóng vai trò như một đồ chơi truyền thống hay một di sản văn hoá, Karakuri còn là biểu tượng của sự sáng tạo và khả năng ứng dụng tài tình các nguyên lý kỹ thuật vào cuộc sống. Karakuri còn có thể coi là tiền đề thúc đẩy ngành chế tạo robot phát triển. Chính vì vậy, chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi Nhật Bản là quốc gia nổi tiếng với những sản phẩm trong lĩnh vực này như chó máy Aibo, người máy Asimo.

Đằng sau Karakuri là một triết lý đơn giản mà sâu sắc: khoa học công nghệ chỉ thành công khi nó được ứng dụng một cách linh hoạt như một nghệ thuật chứ không phải là những lý thuyết xa vời, khó hiểu.


C.Q (Tổng hợp)
bee.net.vn

tomhank
27-10-2012, 11:06 AM
niềm đam mê cơ khí của người Nhật có từ thời xa sưa nhỉ.
Đó là nền tảng cho đam mê chế tạo robot sau này.