PDA

View Full Version : Kỹ thuật nhuộm chàm truyền thống Nhật Bản



Kasumi
26-11-2011, 11:14 PM
Đất nước Nhật Bản được thiên nhiên ưu đãi với những cảnh quanh vô cùng phong phú. Đó là xứ sở của Nữ thần Mặt trời nằm biệt lập, bốn bề là biển cả bao bọc. Trong đất liền, hệ thống sông suối phân bố khắp nơi, nguồn nước dồi dào, tạo điều kiện thuận lợi cho thực vật phát triển. Vì thế, màu xanh của nước biển, sông ngòi cùng với màu xanh cây cối đã trở thành sắc màu chủ đạo của tự nhiên Nhật Bản.


http://thvl.vn/data/upload_file/Image/2010/HD/07/04/D2102_06.jpg
Sản phẩm nhuộm có màu xanh đậm được gọi là vải nhuộm Ai-zo-me

Vẻ đẹp của nước thường là nguồn cảm hứng sáng tạo trong nhiều lĩnh vực, trong đó có nghề nhuộm vải truyền thống. Sản phẩm nhuộm có màu xanh đậm được gọi là vải nhuộm Ai-zo-me.

Ai-zo-me là sự kết hợp giữa từ “ai” trong tiếng Nhật - có nghĩa là chàm – và “so-me-ru” nghĩa là nhuộm. Ai-zo-me ám chỉ những loại vải được sản xuất từ kỹ thuật nhuộm chàm nổi tiếng của người Nhật.

Phối màu trong sản phẩm nhuộm Ai-zo-me không cầu kì, đơn thuần chỉ là sự kết hợp giữa màu xanh và trắng. Tuy rất giản dị, nhưng sự phối hợp này mang lại cảm giác dễ chịu cho người mặc lẫn người nhìn.


http://thvl.vn/data/upload_file/Image/2010/HD/07/04/D2102_07.gif
Phối màu trong sản phẩm nhuộm Ai-zo-me đơn thuần chỉ là sự kết hợp giữa màu xanh và trắng

Từ xưa, Ai-zo-me đã trở thành vải nhuộm rất được ưa chuộng trong cuộc sống hàng ngày của người Nhật. Trong nhiều thế kỉ qua, thợ thủ công Ai-zo-me của Nhật Bản không ngừng phát triển kỹ thuật nhuộm để áp dụng trên mọi loại vải, từ vải bông đến vải lanh.

Nguyên liệu chính dùng để tạo ra màu nhuộm là cây chàm - một loại thực vật được trồng phổ biến ở Nhật. Chàm được chia ra làm hai loại : chàm thân cỏ và chàm thân gỗ. Kỹ thuật nhuộm Ai-zo-me của người Nhật chủ yếu sử dụng loại chàm thân cỏ. Người ta sử dụng lá của cây chàm để làm thuốc nhuộm trong kỹ thuật nhuộm vải Ai-zo-me. Ai-zo-me được đánh giá là loại vải nhuộm đẹp và rất bền màu.

Hoa văn trên sản phẩm nhuộm Ai-zo-me không quá phong phú, chủ yếu được tạo ra từ hai phương pháp nhuộm cốt lõi. Đó là phương pháp nhuộm cản màu bằng hồ dán No-ri-zo-me và phương pháp buộc nhuộm Shi-bo-ri.

Trong phương pháp nhuộm cản màu bằng hồ dán, người ta sử dụng hồ làm từ bột gạo phết lên bề mặt vải để ngăn chặn sự thấm màu tại các mẫu hoa văn trang trí trong quá trình nhuộm.

Tuy rất đơn thuần về màu sắc, nhưng hoa văn trang trí trên sản phẩm nhuộm Ai-zo-me rất đa dạng về kiểu dáng. Đó có thể là hoa văn hình chữ cái trong tiếng Nhật, hoa văn hình học hay hoa văn hình con vật và phong cảnh.

Bên cạnh những hoa văn đặc sắc được tạo ra từ phương pháp nhuộm cản màu bằng hồ No-ri-zo-me, sản phẩm vải nhuộm Ai-zo-me càng trở nên đa dạng với các mẫu hoa văn được sản xuất từ phương pháp nhuộm Shi-bo-ri.

Shi-bo-ri còn được gọi là phương pháp buộc nhuộm. Người ta dùng dây để buộc những phần vải lại khi nhuộm. Cách này giúp màu chàm không lan sang những phần vải đã buộc, từ đó tạo ra những kiểu hoa văn màu trắng lạ mắt trên nền vải màu chàm.


http://thvl.vn/data/upload_file/Image/2010/HD/07/04/D2102_09.jpg
Những đường hoa văn uốn lượn trên nền vải

Người ta sử dụng nhiều kỹ xảo trong phương pháp buộc nhuộm để tạo ra những mẫu hoa văn khác nhau. Chẳng hạn như kỹ xảo cố định nếp vải bằng ngón cái và ngón trỏ, sau đó dùng dây cột chặt lại. Khi công đoạn nhuộm hoàn tất, bề mặt vải sẽ xuất hiện những đường hoa văn trắng uốn lượn trên nền vải xanh, trông chúng giống như những con đường gồ ghề trên núi, tiếng Nhật gọi là ya-ma-mi-chi. Vì vậy, kỹ xảo tạo hoa văn này còn được gọi là ya-ma-mi-chi shi-bo-ri.


http://thvl.vn/data/upload_file/Image/2010/HD/07/04/D2102_11.jpg
Hoa văn độc đáo được tạo nên từ phương pháp buộc nhuộm

Không dựa trên khuôn mẫu vẽ sẵn, mà chỉ được thực hiện từ những kiểu buộc, nhưng phương pháp buộc nhuộm có thể tạo nên nhiều mẫu hoa văn độc đáo.

Cùng là hoa văn hình tròn, nhưng khi sử dụng phương pháp buộc nhuộm, hình tròn thể hiện không rõ ràng do màu sắc không đồng nhất. Yếu tố đó đã tạo nên sự cuốn hút cho người nhìn.

(còn tiếp)

Kasumi
18-05-2012, 08:37 PM
Kỹ thuật nhuộm chàm truyền thống Nhật Bản – Phần cuối

Với tiêu chí tạo sự đa dạng và làm cho sản phẩm ngày càng đẹp hơn, người thợ thủ công nhuộm chàm Nhật Bản đã không ngừng cải tiến mẫu mã, hoa văn cũng như màu sắc của vải nhuộm. Những nỗ lực của họ đã gặt hái thành công khi tạo nên sự nổi tiếng cho ngành nhuộm chàm Nhật Bản so với các sản phẩm nhuộm khác của nước này.

Lưu vực sông Yo-shi-no thuộc địa phận tỉnh To-ku-shi-ma trên đảo Shi-ko-ku là vùng đất canh tác cây chàm lớn nhất và nổi tiếng nhất của Nhật Bản. Khu vực sông Yo-shi-no là nơi thường xuyên xảy ra bão lũ trong năm, vì vậy, người dân ở đây đã không chọn cây lúa là đối tượng sản xuất chính.

Trong khi cây lúa không thể chịu đựng nổi thời tiết bất lợi thì cây chàm lại là loài thực vật rất giỏi chống chọi với mưa bão. Do đó, lưu vực sông Yo-shi-no nhanh chóng trở thành vùng chuyên canh cây chàm nổi tiếng.



http://thvl.vn/data/upload_file/Image/2010/HD/07/04/D2202_07.jpg
Cây chàm

Khoảng tháng 2 hàng năm là thời điểm gieo hạt chàm. Đến mùa hè, từ tháng 6 đến tháng 8 là lúc bắt đầu thu hoạch chàm. Ngày xưa, người nông dân cắt chàm bằng tay nên mất khá nhiều thời gian và công lao động, nhưng hiện nay, công đoạn này đã được cơ giới hóa. Trong tiếng Nhật, những người tham gia vào việc sản xuất thuốc nhuộm chàm được gọi là “ai-shi”, có nghĩa là “chàm nhân”

Mùa thu là lúc bắt đầu quá trình sản xuất thuốc nhuộm chàm. Nguyên liệu chính trong quá trình sản xuất thuốc nhuộm là lá chàm. Trước tiên, người ta cắt lá chàm ra thật nhỏ và cho vào kho dự trữ. Ngoài lá chàm, nước là thành phần không thể thiếu, góp phần tạo ra loại thuốc nhuộm màu xanh nổi tiếng của Nhật Bản. Nước giữ vai trò quan trọng giúp lá chàm lên men.

Người ta dùng nước tưới đều lên toàn bộ phần lá chàm đã được cắt nhỏ. Nước cùng với độ ẩm trong phòng chứa khiến lá chàm bắt đầu lên men và sản sinh ra nhiệt. Nhiệt độ để lá chàm lên men ở khoảng 70 độ C là thích hợp nhất. Sức nóng này luôn được giám sát cẩn thận. Để giữ ổn định lượng nhiệt cần thiết, lá chàm thường xuyên được trộn đều bằng thủ công.


http://thvl.vn/data/upload_file/Image/2010/HD/07/04/D2202_01.jpg
Để giữ ổn định lượng nhiệt cần thiết, lá chàm thường xuyên được trộn đều bằng thủ công

Chỉ lá chàm mới được sử dụng để cho ra loại thuốc nhuộm tốt nhất. Để có được một lượng nhỏ thuốc nhuộm, người ta phải cần đến số lượng rất lớn lá chàm. Thời gian lá chàm hoàn tất quá trình lên men kéo dài đến 3 tháng.

Kết quả của quá trình lên men sẽ tạo ra thuốc nhuộm chàm có tên gọi su-ku-mo hay còn gọi là bột chàm.

Công đoạn tiếp theo sẽ là qui trình lên men bột chàm và nhuộm vải bằng thuốc nhuộm chàm. Trước tiên, cho thuốc nhuộm su-ku-mo vào trong lu có chứa nước kiềm. Tiếp tục cho thêm vôi sống và rượu sa-kê vào lu để tạo ra dung dịch nhuộm. Dùng cây khuấy đều dung dịch này nhiều lần trong ngày để trộn đều các chất lại với nhau. Trong chàm có chứa thành phần hóa học indigotin, khi tiếp xúc với không khí, chất này bị ôxy hóa, biến thành màu xanh thẫm đặc trưng của chàm.


http://thvl.vn/data/upload_file/Image/2010/HD/07/04/D2202_06.jpg
Màu xanh thẫm đặc trưng của chàm

Khi bề mặt dung dịch trong lu chứa tạo thành một lớp bọt nước dày, đó là lúc bột chàm bắt đầu lên men. Lớp bọt nổi lên trông giống hình ảnh của bông hoa nên nó còn được gọi là hoa chàm.

Tương tự như một thực thể thực vật sống, dung dịch thuốc nhuộm chàm thay đổi không ngừng. Vì vậy, nghệ nhân nhuộm chàm phải thử thuốc nhuộm mỗi ngày bằng cách kiểm tra màu sắc của hoa chàm. Thuốc nhuộm chàm tạo ra một loại màu duy nhất là màu xanh với nhiều sắc thái sáng, tối khác nhau.


http://thvl.vn/data/upload_file/Image/2010/HD/07/04/D2202_03.jpg
Nghệ nhân nhuộm chàm phải thử thuốc nhuộm mỗi ngày bằng cách kiểm tra màu sắc của hoa chàm

Số lần nhuộm quyết định sắc xanh của tấm vải nhuộm. Ngoài ra, kinh nghiệm và kỹ thuật của người thợ cũng quyết định nên chất lượng màu nhuộm cho sản phẩm. Đối với thợ nhuộm có nhiều năm trong nghề, họ biết cách điều tiết số lần nhuộm để tạo ra những tấm vải có màu sắc như ý.


http://thvl.vn/data/upload_file/Image/2010/HD/07/04/D2202_02.jpg
Nhiệt độ để lá chàm lên men ở khoảng 70 độ C là thích hợp nhất

Chàm được đánh giá là loại thuốc nhuộm có nguồn gốc từ thực vật được sử dụng lâu đời nhất trên thế giới. Vải nhuộm chàm đã được tìm thấy trong Kim Tự Tháp ở Ai Cập. Các nhà khoa học cho rằng, loại vải này đã được nhuộm cách nay từ 4.000 đến 5.000 năm. Tại Nhật Bản, thuốc nhuộm chàm đã được sử dụng vào thời A-su-ka, khoảng thế kỉ thứ VI, nhưng không phổ biến, chủ yếu dùng trong triều đình.

Đến thời Heian, khoảng thế kỉ thứ VIII, kỹ thuật nhuộm chàm của người Nhật được phát triển đạt đến độ gần như hoàn mỹ. Sau đó, khoảng thế kỉ XII, thời kì giai cấp võ sĩ lớn mạnh, giành quyền chi phối trong xã hội Nhật Bản, trang phục màu chàm được sử dụng phổ biến. Vải nhuộm chàm được dùng để may trang phục cho các võ sĩ đạo.

Vào thời Edo, vải nhuộm chàm được truyền bá rộng rãi trong dân chúng. Đây cũng là thời điểm bùng nổ văn hóa ai-zo-me của Nhật Bản. Không chỉ giới bình dân, mà ngay cả tầng lớp quí tộc hay thương nhân giàu có cũng sử dụng trang phục kimono được trang trí hoa văn từ màu chàm.


http://thvl.vn/data/upload_file/Image/2010/HD/07/04/D2202_05.jpg
Để không vi phạm lệnh cấm, người dân chỉ mặc trang phục có màu nhu như tím, xanh hay xám

Đặc biệt, dưới thời Mạc phủ, trang phục nhuộm chàm ảnh hưởng mạnh mẽ nhất trong xã hội Nhật Bản khi chính quyền ban hành lệnh cấm người dân mặc trang phục có màu sắc lòe loẹt. Để không vi phạm lệnh cấm, người dân chỉ mặc trang phục có màu nhu như tím, xanh hay xám. Vì vậy, các loại vải sử dụng kỹ thuật nhuộm chàm được ưa chuộng nhất vào thời điểm này và nó trở nên rất quen thuộc trong cuộc sống hàng ngày của người Nhật.


http://thvl.vn/data/upload_file/Image/2010/HD/07/04/D2202_08.jpg
Kỹ thuật nhuộm chàm đã trở thành một nghề truyền thống nổi danh của Nhật Bản

Được truyền bá vào Nhật Bản cách đây khoảng 1.400 năm, kỹ thuật nhuộm chàm đã trở thành một nghề truyền thống nổi danh của xứ sở này. Vẻ đẹp của màu chàm đã gây ấn tượng mạnh mẽ cho người phương Tây đến mức họ gọi nó là “màu xanh Nhật Bản”.


Thanh Tâm
THVL

Xem thêm:

>> Ranshu Yano: Nghệ nhân nhuộm chàm truyền thống Nhật Bản (http://japanest.com/forum/showthread.php/56131)