Đàn Shamisen – nhạc cụ truyền thống đặc thù của Nhật Bản

[Kasumi]

Đàn Shamisen – nhạc cụ truyền thống đặc thù của Nhật Bản (Phần 1)


Đàn Shamisen – nhạc cụ truyền thống đặc thù của Nhật Bản chỉ có 3 dây, được chơi với một miếng gẩy đàn gọi là bachi. Khi chơi đàn shamisen, người chơi dùng bachi vừa gẩy dây đàn vừa đánh lên thân đàn. Lối chơi này giúp tạo ra âm thanh rất hay cho tiếng đàn shamisen.

Ngoài ra, bí mật của tiếng đàn còn nằm ở cấu tạo của loại nhạc cụ này. Một chiếc đàn shamisen cơ bản chia làm 2 phần gồm cổ đàn được gọi là "Sao" và thân đàn gọi là "Do". Cổ đàn chủ yếu được làm từ gỗ quý của cây Koki, một loại cây mọc trên dãy núi Himalaya ở Ấn Độ. Gỗ koki rất cứng, nhờ vậy, nó không làm cho tiếng đàn bị lệch âm.


http://thvl.vn/wp-content/uploads/2012/10/Shamisen1.jpg

Shamisen có chiều dài tương tự đàn guitar, nhưng so với guitar, cổ của đàn shamisen mỏng hơn và không có phím. Ba sợi dây đàn shamisen có kích cỡ khác nhau, từ trái sang phải dây lớn nhất gọi là ichi no ito, kế đến là ni no ito và cuối cùng là san no ito. Dây đàn thường được làm bằng tơ lấy từ kén của con tằm. Người ta dùng tơ của 10 cái kén tằm để se thành 1 sợi dây nhỏ. Những sợi dây nhỏ này tiếp tục được kết lại với nhau để tạo ra dây đàn. Mỗi sợi dây đàn nhỏ nhất san no ito cần đến 600 cái kén tằm, trong khi đó, dây đàn có kích thước lớn nhất ichi no ito phải tốn đến 3 ngàn cái kén. Dây đàn giữ vai trò khá quan trọng trong việc quyết định độ sâu lắng của tiếng đàn. Từ xưa đến nay, màu vàng là màu chủ đạo của dây đàn shamisen, còn lý do tại sao chúng có màu vàng vẫn là một bí ẩn.


http://i1104.photobucket.com/albums/h326/Kasumi_JPN/slot4/Shamisen2.jpg

Phần thứ 2 trên cây đàn shamisen là "Do", tức thân đàn. Thân đàn hình chữ nhật, mặt trước và sau thân đàn được bọc da động vật giống như mặt trống. Thân đàn được ghép từ 4 mảnh gỗ giáng hương. Ở mặt trong của những mảnh gỗ, người ta đục vô số đường gân lồi lõm, tạo sự dao động của không khí bên trong thân đàn.

Một bộ phận có tên Sawari nằm ở phần đỉnh của cổ đàn, nó góp phần quyết định âm thanh đặc trưng của tiếng đàn shamisen. Sawari là gờ nổi có một cái rãnh nhỏ. Trong khi 2 sợi dây đàn ni no ito và san no ito nằm vắt ngang qua gờ này thì dây đàn lớn nhất ichi no ito đi qua rãnh nhỏ. Từ vị trí đó, dây đàn này có thể bật lên tạo ra âm thanh độc đáo khi người ta gẩy đàn shamisen.


http://i1104.photobucket.com/albums/h326/Kasumi_JPN/slot4/Shamisen3.jpg

Miếng gẩy đàn được làm bằng nhiều vật liệu, có thể là gỗ, ngà voi, nhựa, thậm chí là mai rùa. Đàn shamisen có nhiều loại, tùy tiết mục trình diễn mà người ta sử dụng loại đàn khác nhau. Tiếng đàn có thể mô phỏng âm thanh của tự nhiên như tiếng gió thổi, nước chảy hay biểu lộ tâm trạng của con người.

Dựa vào kích thước to nhỏ của cổ đàn mà người ta phân loại đàn shamisen. Có 2 loại đàn shamisen phổ biến là Hosozao và Futozao. Hosozao có nghĩa là cổ đàn mảnh, là loại đàn nhỏ nhất trong gia đình shamisen. Âm thanh của nó rất êm tai. Futozao có nghĩa là cổ đàn to, âm thanh phát ra từ chiếc đàn này mạnh mẽ và lớn hơn nhiều so với đàn hosozao. Đàn hosozao được dùng để đệm cho thể loại nhạc Nagauta hay còn gọi là Trường ca và trong các buổi trình diễn tuồng Kabuki. Trong khi đó, đàn Futozao thích hợp với sân khấu kịch rối Bunraku.

Âm thanh của đàn shamisen được người Nhật yêu thích trong nhiều thế kỷ qua và nó đã góp mặt trong hầu hết các loại hình nghệ thuật truyền thống của đất nước này.


http://i1104.photobucket.com/albums/h326/Kasumi_JPN/slot4/Shamisen4.jpg


Thanh Tâm
THVL

Xem thêm:

>> Đóng góp tư liệu về nhạc cụ truyền thống, dân gian Nhật Bản (http://japanest.com/forum/showthread.php/22674)

[Kasumi]

Đàn Shamisen – nhạc cụ truyền thống đặc thù của Nhật Bản (Phần cuối)

Đàn shamisen ra đời cách đây khoảng 500 năm. Nó có nguồn gốc từ loại nhạc cụ 3 dây của Trung Quốc được du nhập đến Vương quốc Ryukyu vào thế kỷ 16, ngày nay là tỉnh Okinawa, cực Nam Nhật Bản.

Tại Okinawa, đàn 3 dây của Trung Quốc có sự cải tiến và được gọi là Sanshin. Đàn shamisen và sanshin có cùng điểm chung là chúng đều có 3 dây.

Cũng trong thế kỷ 16, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của các hoạt động giao thương, chiếc đàn sanshin được đưa từ Okinawa đến Nhật Bản qua hải cảng Sakai. Tại đây, hình dáng của chiếc đàn sanshin tiếp tục được thay đổi. Mặt trước và sau của thân đàn sanshin được bọc bằng da trăn, trong khi đó, ở Nhật, trăn rất hiếm nên người ta dùng da mèo hoặc da chó để thay thế. Đây là một trong những cải tiến để tạo ra chiếc đàn shamisen ngày nay.


http://i1104.photobucket.com/albums/h326/Kasumi_JPN/slot4/Shamisen5.jpg
Đàn Shamisen có thể tháo rời từng bộ phận một cách dễ dàng

Lúc bấy giờ, trong dân chúng, hình thức nghệ thuật dân gian Katarimono rất được ưa chuộng, ở đó, những nghệ sĩ mù vừa chơi đàn Biwa vừa kể chuyện. Đàn biwa là nhạc cụ 5 dây được truyền bá từ Trung Quốc đến Nhật Bản vào thời Nara, thế kỷ thứ 6. Khi chơi đàn biwa, người ta sử dụng miếng gẩy đàn có kích thước rất lớn. Sau đó, miếng gẩy đàn này đã được thu nhỏ lại để dùng cho đàn shamisen.

Đến thế kỷ 17, Nhật Bản bước vào thời Edo, đất nước thái bình sau thời gian dài chìm trong nội chiến Sengoku. Hoạt động thương mại được đẩy mạnh, kinh tế hưng thịnh, người dân bắt đầu nghĩ đến việc hưởng thụ. Các loại hình giải trí, tiêu khiển phát triển mạnh mẽ, trong số đó, nổi bật nhất là hình thức trình diễn nghệ thuật. Kịch rối bunraku và tuồng kabuki rất được dân chúng ưa chuộng. Đây cũng là giai đoạn vàng son của chiếc đàn shamisen. Tiếng đàn là âm thanh quen thuộc nhất trên sân khấu bunraku và kabuki lúc bấy giờ.


http://i1104.photobucket.com/albums/h326/Kasumi_JPN/slot4/Shamisen6.jpg
Mặt của thân đàn sanshin được làm từ da trăn

Về mặt cấu tạo, chiếc đàn shamisen có điểm rất độc đáo so với nhiều loại nhạc cụ khác là chúng ta có thể tháo rời từng bộ phận của chiếc đàn 1 cách dễ dàng và xếp chúng gọn gàng vào trong thùng đàn. Bằng cách này, chủ nhân của chiếc đàn shamisen có thể mang chúng đi đến bất kỳ nơi đâu. Sự tiện lợi khi vận chuyển và những kỹ thuật đánh đàn cơ bản dễ học của đàn shamisen đã giúp loại nhạc cụ này phổ biến trong dân chúng. Vào thời Minh Trị, các lớp dạy đàn shamisen được mở ra trên khắp cả nước. Mọi người, từ trẻ nhỏ đến người lớn đều có thể học đàn.

Những năm gần đây, tiếng đàn shamisen đã vượt ra khỏi khuôn khổ truyền thống để hòa mình vào thế giới của âm nhạc hiện đại. Nhiều ca sĩ đã dùng đàn shamisen trong các buổi biểu diễn nhạc rock. Ca sĩ nhạc rock người Mỹ Kevin Kmetz là một trong số đó.

Kmetz hiện đang sinh sống tại thành phố Misawa, tỉnh Aomori, miền Bắc Nhật Bản. Tuy là mang quốc tịch Mỹ nhưng Kmetz rất gắn bó với nước Nhật vì mẹ anh là người Nhật.

Ngay từ khi còn nhỏ, Kmetz đã được làm quen với âm nhạc, đặc biệt là đàn guitar. Đến những năm 20 tuổi, Kmetz bắt đầu trình diễn nhạc rock tại Mỹ. Cách đây 9 năm, Kmetz làm quen với đàn shamisen, anh nhanh chóng bị loại nhạc cụ này mê hoặc. Với mong muốn đưa tiếng đàn shamisen vào thế giới sôi động của nhạc rock, Kmetz quyết định nghiên cứu sâu về nó.


http://i1104.photobucket.com/albums/h326/Kasumi_JPN/slot4/Shamisen7.jpg
Kmetz (bìa trái) là người có công đưa Shamisen lên sân khấu nhạc rock

Sau thời gian theo học với các bậc thầy về đàn shamisen truyền thống, Kmetz tiếp tục lĩnh hội sự biến tấu của nhạc cụ này qua các bạn trẻ. Thời gian đầu làm quen với hình thức chơi đàn shamisen theo phong cách âm nhạc cải tiến là giai đoạn rất khó khăn đối với Kmetz. Anh gần như phải học lại từ đầu, ngay cả cách gẩy đàn. Đến nay thì Kmetz đã có thể chơi thành thạo đàn shamisen theo phong cách của nhạc rock. Tiếng đàn shamisen của anh giờ đây mang sắc thái mới, mạnh mẽ và sôi động.

Năm 2008, Kmetz đưa đàn shamisen lên sân khấu trình diễn nhạc rock tại Mỹ. Sau đó là hàng loạt buổi biểu diễn khác ở nhiều nơi trên thế giới. Kmetz đã góp phần đưa âm nhạc Nhật Bản hội nhập với nền âm nhạc quốc tế.

Hiện nay, ở nhiều địa phương của Nhật Bản, đàn shamisen được đưa vào chương trình học. Với những lớp học như thế, tiếng đàn shamisen đi vào đời sống của các thế hệ trẻ Nhật Bản một cách tự nhiên, trở nên gần gũi và thân quen. Đây là điều rất đáng mừng khi mà ở nhiều nước trên thế giới âm nhạc dân tộc đang dần bị mai một bởi sự bành trướng của âm nhạc hiện đại phương Tây.


Thanh Tâm
THVL