Ranshu Yano: Nghệ nhân nhuộm chàm truyền thống Nhật Bản
Tỉnh Tokushima nằm trên đảo Shikoku của Nhật Bản là nơi ra đời của nghệ thuật nhuộm vải truyền thống Nhật Bản – kỹ thuật nhuộm chàm Aizome. Sau khi nhuộm xong, vải có màu chàm rất đặc trưng. Kỹ thuật nhuộm này ra đời vào thời kỳ Edo cách đây vài trăm năm.
Ngày nay, ở Nhật, chỉ có một vài người còn nắm giữ kỹ thuật nhuộm chàm truyền thống này, trong số đó có anh Ranshu Yano. Anh được xem là bậc thầy về nhuộm chàm Aizome. Anh Ranshu Yano dựa vào các giác quan của mình để kiểm tra màu nhuộm. Không chỉ dùng mắt, thậm chí, anh còn nếm cả dung dịch nhuộm. Kỹ thuật nhuộm vải của anh không khác gì so với kỹ thuật nhuộm có cách đây cả thế kỷ.
Người ta sử dụng lá của cây tràm để làm thuốc nhuộm trong kỹ thuật nhuộm vải Aizome. Vải Aizome được đánh giá là loại vải nhuộm đẹp và rất bền màu. Hiện nay, toàn bộ quá trình pha thuốc nhuộm được anh Ranshu làm theo đúng nguyên tắc truyền thống. Nguyên liệu làm màu nhuộm hoàn toàn có nguồn gốc từ thực vật và các công đoạn nhuộm đều được làm thủ công. Sau khi nhuộm xong, vải sẽ có một màu chàm rất đẹp. Nó không quá tối mà cũng không quá sáng.
Trước tiên, anh Ranshu cho thuốc nhuộm sukumo vào trong lu có chứa nước kiềm, tiếp tục cho thêm vôi sống và rượu sa-kê vào lu để tạo ra dung dịch nhuộm. Dùng cây khuấy đều dung dịch này nhiều lần trong ngày, mỗi lần cách nhau 5 giờ đồng hồ, để trộn các chất lại với nhau.
Phương pháp kiểm tra màu nhuộm của anh Ranshu rất đặc biệt. Anh tận dụng 5 giác quan của mình để kiểm tra, từ việc nhúng tay vào thùng thuốc nhuộm cho đến nếm thử. Khi bề mặt dung dịch trong thùng chứa tạo thành một lớp bọt dày, đó là lúc bột chàm lên men. Lớp bọt nổi lên trông giống hình ảnh của bông hoa nên nó còn được gọi là hoa chàm. Anh Ranshu cho biết, khi nào thùng thuốc nhuộm có những hoa chàm thì màu nhuộm đã đạt yêu cầu.
Dung dịch thuốc nhuộm thay đổi không ngừng. Vì vậy, nghệ nhân nhuộm chàm phải theo dõi mỗi ngày bằng cách kiểm tra màu sắc của hoa chàm.
Kỹ thuật nhuộm chàm của anh Ranshu được xem là độc đáo và không ai có thể sánh bằng. Hoa văn trên sản phẩm nhuộm Aizome của anh Ranshu rất độc đáo và tinh tế, màu của vải nhuộm chàm càng đậm hơn theo năm tháng. Ngay cả khi trải qua nhiều thế kỷ, màu chàm trên các bộ Kimono nhuộm theo các phương pháp truyền thống của Nhật Bản vẫn không phai màu.
Nguyên liệu tạo nên thuốc nhuộm chính là lá chàm. Gói lá chàm đã lên men được gọi là thuốc nhuộm sukumo. Từ khi thu hoạch cho đến khi mang ra sử dụng, lá chàm được để lên men trong 6 tháng.
Công đoạn làm thuốc nhuộm chàm được thực hiện như sau. Người ta xắt lá chàm ra thật nhỏ và cho vào kho. Ngoài lá chàm, nước là thành phần không thể thiếu, góp phần tạo ra loại thuốc nhuộm màu xanh nổi tiếng của Nhật Bản. Nước giữ vai trò quan trọng giúp lá chàm lên men. Người ta dùng nước tưới đều lên toàn bộ phần lá chàm đã được xắt nhỏ. Nước cùng với độ ẩm trong phòng chứa khiến lá chàm bắt đầu lên men và sản sinh ra nhiệt. Nhiệt độ để lá chàm lên men thích hợp nhất là khoảng 65 độ C. Độ nóng này luôn được giám sát cẩn thận. Để giữ ổn định lượng nhiệt cần thiết, lá chàm thường xuyên được trộn đều bằng thủ công.
Để trở thành một nghệ nhân giỏi trong nghề nhuộm vải truyền thống Nhật Bản, anh Ranshu đã mất một khoảng thời gian dài làm việc vất vả. Có được kỹ năng nhuộm vải độc đáo là điều mà bất kỳ nghệ nhân nào cũng mong muốn đạt được và đó là niềm tự hào đối với họ.
Khi bắt đầu nhuộm vải, anh Ranshu sẽ nhúng cuộn vải vào trong lu thuốc nhuộm theo tuần tự, anh nhúng khoảng 2/3 cuộn vải trước, sau đó trở lại đầu kia và nhúng tiếp. Đây được gọi là phương pháp buộc nhuộm Murakumo Shibori. Cách này giúp màu chàm không lan sang những phần vải đã buộc, từ đó tạo ra những kiểu hoa văn màu trắng lạ mắt trên nền vải màu.
Sau khi nhuộm xong, vải cần được phơi khô. Thường, phải mất đến một ngày rưỡi vải mới khô hoàn toàn.
Ngoài sản phẩm nhuộm bằng kỹ thuật Kachiiro, anh Ranshu còn cho ra mắt một sản phẩm nhuộm khác được làm theo phương pháp Orinui Shibori. Hoa văn trên nền vải chàm tựa như những vì sao nhảy múa trong bầu trời đêm. Chính sự sáng tạo và tay nghề điêu luyện của anh Ranshu đã cho ra sản phẩm nhuộm độc đáo. Từ những tấm vải nhuộm của anh, người ta đã may thành những bộ Kimono truyền thống đặc trưng của Nhật Bản.
Với tiêu chí tạo sự đa dạng và làm cho sản phẩm ngày càng đẹp hơn, những người thợ thủ công nhuộm chàm Nhật Bản đã không ngừng cải tiến mẫu mã, hoa văn cũng như màu sắc của vải nhuộm. Nỗ lực của họ đã gặt hái thành công khi tạo nên sự nổi tiếng cho sản phẩm nhuộm chàm truyền thống Nhật Bản so với các sản phẩm nhuộm khác của nước này. Đặc biệt, các sản phẩm nhuộm chàm của nghệ nhân Ranshu Yano sẽ còn tiếp tục chiếu sáng trong hàng trăm năm nữa.
Hồng Hậu
THVL
Xem thêm:
>> Kỹ thuật nhuộm chàm truyền thống Nhật Bản
