Côn trùng trong cuộc sống của người Nhật

[Kasumi]

Nước Nhật là quê hương của hơn 30.000 loài côn trùng. Thế giới côn trùng đa dạng từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của người dân đất nước này.

Tằm là một ví dụ điển hình cho mối quan hệ gần gũi giữa con người và côn trùng. Người Nhật có truyền thống nuôi tằm từ nhiều thế kỷ qua. Tằm mang lại cho họ rất nhiều lợi ích. Tằm ăn lá dâu và nhả những sợi tơ mỏng manh để kết thành kén. Từ kén tằm, người ta gia công để cho ra đời loại sợi mềm mại, óng ả gọi là sợi tơ tằm.

Người Nhật thường dùng sợi tơ tằm để may áo kimono. Đây là dòng sản phẩm rất được ưa chuộng bởi nó thoáng mát vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông. Thời Minh Trị, trang phục từ sợi tơ tằm là mặt hàng cao cấp chỉ dành cho giới thượng lưu.

Nhằm duy trì và phát triển nghề trồng dâu, nuôi tằm truyền thống, hàng năm, người Nhật tổ chức nhiều sự kiện, nổi bật trong số đó là nghi thức cho tằm ăn do Hoàng hậu Michiko đích thân thực hiện. Buổi lễ được đưa tin trên toàn quốc với ý nghĩa cầu mong một mùa tằm đạt sản lượng cao và chất lượng tốt.

Bên cạnh những loài côn trùng hữu ích, cũng có những loài gây hại, chúng phá hủy hoa màu và gây phiền toái trong sinh hoạt. Gỗ là vật liệu được ưa chuộng trong kiến trúc truyền thống ở Nhật Bản, tuy nhiên, các công trình bằng gỗ thường đối mặt với tình trạng bị mối mọt tấn công. Chúng ăn gỗ từ bên trong nên rất khó bị phát hiện.

Đối với trẻ em Nhật Bản, thế giới côn trùng luôn hấp dẫn và cuốn hút. Tuổi thơ của các em không thể thiếu trò đuổi bắt côn trùng, đặc biệt là bướm, vào những ngày hè.

Mùa hè cũng là thời điểm diễn ra các trận đấu của những chú bọ sừng Kabuto mushi hay còn gọi là bọ sừng Nhật Bản. Trò giải trí này rất phổ biến ở Nhật và được trẻ em yêu thích. Trên võ đài, hai đấu sĩ bọ đen nhánh với chiếc sừng dài nhọn trên đầu lao thẳng vào nhau trong sự cổ vũ của các khán giả nhí. Thật ra, chúng quyết tâm hơn thua nhau chỉ để giành miếng mồi ngon mà con người cố tình đặt giữa sàn đấu. Ở Nhật, bọ sừng còn là thú cưng được cả người lớn và trẻ em ưa chuộng.

Côn trùng xuất hiện nhiều vào mùa hè nên đây cũng là lúc người Nhật tổ chức các hoạt động ngoài trời để khám phá thiên nhiên.

Xem đom đóm vào những đêm hè là cách giải trí được trẻ em và cả người lớn mong đợi. Ở Nhật phổ biến nhất là hai loại đom đóm Genji botaru và Heike botaru, ấu trùng của chúng sinh trưởng trong môi trường nước. Vào những đêm đẹp trời của tháng 6 và tháng 7, đom đóm phát ra vô số đốm sáng xanh lập lòe trên dòng sông và cánh đồng khiến người ta liên tưởng đến những ngôi sao đang rơi rụng.

Ngày xưa, người Nhật tin rằng, ánh sáng đom đóm biểu trưng cho linh hồn của người chết. Nhưng đối với trẻ em, ánh sáng đó có sức hấp dẫn kỳ lạ, bọn trẻ thường bắt đom đóm để lên tay của chúng và ngắm nhìn những đốm sáng xanh nhấp nháy lung linh.

Đến mùa thu, người Nhật có một thú vui khác – thưởng thức âm thanh réo rắt của thế giới côn trùng. Vào những đêm thu không khí mát mẻ, mọi người thường tụ tập trong công viên vừa ăn uống, chuyện trò hoặc ngồi thinh lặng để lắng nghe tiếng rả rích vui tai phát ra từ các bụi cỏ hoặc tán cây gần đó. Dế là một trong những tác giả của bản hòa âm đặc sắc này. Trong đó, loài dế Matsumushi là nhạc sĩ côn trùng nổi tiếng nhất, âm thanh của nó trầm bổng, du dương, nhiều tiết tấu.

Tiếng côn trùng từ lâu đã trở thành đề tài trong văn học, thi ca của người Nhật Bản. Chúng còn là dấu hiệu giúp con người nhận biết thiên nhiên đang giao mùa.

Vào thời Heian, thế kỷ thứ VIII, nhiều thi sĩ đã cho ra đời những tuyệt tác thi ca lấy cảm xúc từ tiếng kêu của côn trùng. Đến thời Edo, thú tiêu khiển nghe âm thanh của côn trùng không còn là đặc thù của giới quý tộc mà đã lan rộng trong dân chúng. Lúc bấy giờ, ở khu vực thành thị, người ta bắt đầu bày bán những loài côn trùng phát ra tiếng kêu. Nghề kinh doanh này được duy trì cho đến tận ngày nay. Vào giai đoạn cuối thu, các cửa hàng côn trùng ở Nhật khẩn trương chuẩn bị những hộp dế Suzumushi hay còn gọi là dế chuông để đưa ra thị trường.

Người Nhật đã bán những hộp dế từ thời Edo

Dế suzumushi rất được người Nhật ưa chuộng bởi âm thanh do chúng phát ra không quá inh tai mà đều đặn, trầm bổng như tiếng phong linh đung đưa trong gió. Những hộp dế suzumushi được người mua gìn giữ cho đến tận mùa đông, khi đó, tiếng dế gáy sẽ giúp xóa tan cảm giác lạnh lẽo của tiết trời giá rét. Lắng nghe âm thanh của côn trùng đã trở thành nét văn hóa của người Nhật, nó thể hiện sự gắn kết giữa con người với tự nhiên.

Những hộp dế suzumushi được thiết kế đẹp mắt

Côn trùng không chỉ là đề tài trong thơ ca mà chúng còn xuất hiện trong nhiều lĩnh vực khác và một trong số đó là nghệ thuật gói quà Origata truyền thống của Nhật Bản. Tác phẩm hình bươm bướm là khuôn mẫu điển hình trong kỹ thuật Origata. Theo phong tục của người Nhật, nó dùng để làm quà tặng trong các sự kiện vui với ý nghĩa cầu chúc những điều tốt đẹp, thuận lợi.

Tác phẩm hình bươm bướm là khuôn mẫu điển hình trong nghệ thuật Origata


Và đây là một con bướm được xếp theo nghệ thuật Origami

Loài bướm có màu sắc đẹp và đôi cánh mềm mại nên từ xa xưa, người Nhật đã dùng hình ảnh của bươm bướm để trang trí. Lâu đài Himeji ở tỉnh Hyogo đã được công nhận là di sản văn hóa thế giới vào năm 1993. Hoa văn hình bươm bướm là một trong số những mẫu trang trí tinh xảo trên mái ngói của lâu đài.

Hoa văn hình bướm tinh xảo trên mái ngói của lâu đài Himeji

Trong vòng đời sinh trưởng, bươm bướm trải qua nhiều giai đoạn từ sâu bướm, sâu hóa thành nhộng, từ trong kén nhộng phát triển thành bướm và chui ra ngoài. Do đặc tính đó, nên người Nhật quan niệm rằng bươm bướm là biểu tượng cho sự tái sinh.

Bướm là biểu trưng cho sự tái sinh

Trong nghệ thuật trang trí, người Nhật sử dụng trên 70 mẫu hoa văn hình bươm bướm khác nhau. Mỗi mẫu hoa văn mang một sắc thái riêng, đó có thể là một cánh bướm riêng lẻ, đôi bướm đang tung cánh hay nhiều cánh bướm cùng kết hợp với nhau.

Có đến 70 hoa văn hình bướm khác nhau trong nghệ thuật trang trí ở Nhật Bản

Chiếc chuông đồng Dotaku được dùng trong các dịp tế lễ vào thời Yayoi, cách nay khoảng 2.000 năm. Qua nhiều thế kỷ, chiếc chuông vẫn được bảo quản rất tốt. Chúng ta có thể thấy rõ trên thân chuông có nhiều hình chạm nổi trang trí. Và loài côn trùng được chạm khắc trên chiếc chuông này là chuồn chuồn.

Chuông đồng Dotaku

Chuồn chuồn là loài vật rất thân thuộc trên những cánh đồng lúa, người Nhật xưa gắn bó với nông nghiệp, họ dùng hình ảnh của chuồn chuồn để cầu nguyện cho vụ mùa bội thu.

Người Nhật xem chuồn chuồn là biểu tượng khai sinh đất nước. Truyền thuyết kể rằng, Thiên hoàng Jimmu – vị thiên hoàng đầu tiên của nước Nhật – khi từ thiên đàng bay xuống trần gian, ông nhận thấy quần đảo mà ông sắp cai quản có hình dáng giống con chuồn chuồn. Ông quyết định đặt tên cho nó là “Đảo Chuồn chuồn”, tiếng Nhật gọi là “Akitsu shima”. Đó cũng là tên cổ dùng để gọi đất nước Nhật Bản.

Người Nhật cũng xem chuồn chuồn là biểu tượng của chiến thắng. Điều này xuất phát từ câu chuyện về Thiên hoàng Yuryaku – vị thiên hoàng thứ 21 của nước Nhật. Trong một lần đi săn, Thiên hoàng Yuryaku bị một con mòng cắn vào tay. Ngay lập tức, một con chuồn chuồn từ đâu bay đến tấn công con mòng.

Vì là biểu tượng của chiến thắng nên hình ảnh chuồn chuồn được dùng làm vật trang trí trên nón sắt của các chiến binh samurai ngày xưa với hàm ý họ sẽ đánh bại kẻ thù trên chiến trường.

Hoa văn hình chuồn chuồn trên chiếc nón và thanh kiếm của các chiến binh Samurai…


….và trên một số vật dụng khác

Chuồn chuồn còn là con vật tượng trưng cho may mắn. Chính vì vậy, bên cạnh họa tiết của loài bướm thì hình ảnh chuồn chuồn rất phổ biến trên những chiếc áo kimono truyền thống và các món đồ thủ công khác ở Nhật Bản.

Vào thời hiện đại, côn trùng được hình tượng hóa thành những nhân vật trong truyện tranh và trên phim ảnh. Bộ phim Kamen Rider là một ví dụ. Phim ra mắt vào năm 1971, trải qua 40 năm, đến nay, nó vẫn là một bộ phim rất được trẻ em yêu thích.

Nhân vật chính trong phim là anh chàng sinh viên Takeshi Hongo biến hóa thành Kamen Rider mang bộ mặt của một con châu chấu. Đối với các khán giả nhỏ tuổi, Kamen Rider là một siêu anh hùng, nhiệm vụ của anh ta là truy lùng và tiêu diệt các sinh vật xấu xa gây hại cho con người. Chiếc mặt nạ châu chấu và xe mô tô phân khối lớn là những hình ảnh gắn liền với nhân vật Kamen Rider trong các sứ mệnh. Bộ phim mang thông điệp cái thiện luôn thắng cái ác, hướng tới sự công bằng, hòa bình cho xã hội.

Kamen Rider mang bộ mặt của một con châu chấu

Bộ phim quái vật Mothra được công chiếu tại Nhật vào năm 1961. Phim xoay quanh nhân vật là một con sâu Mothra khổng lồ, nó có thể nhả tơ bao bọc lấy kẻ thù khi bị tấn công. Giống như loài bướm, sâu Mothra hóa nhộng và cuối cùng biến thành bươm bướm. Quái vật Mothra là điển hình cho hình tượng côn trùng trên màn ảnh.

Quái vật Mothra là điển hình cho hình tượng côn trùng trên màn ảnh.

Thế giới côn trùng ẩn chứa nhiều điều kỳ bí, con người dựa vào đó để tạo ra các biểu tượng mang tính tâm linh. Hình dáng của chúng còn là nguồn cảm hứng sáng tạo không ngừng của các nhà nghệ thuật.

Người Nhật cũng là những thực khách hâm mộ món côn trùng. Có khoảng 250 loài côn trùng được họ dùng để chế biến món ăn. Trong đó, châu chấu và dế là những loài côn trùng được sử dụng làm món ăn phổ biến nhất tại nhiều địa phương trên khắp nước Nhật.

Một số món ăn được chế biến từ côn trùng mà người dân Nhật Bản rất yêu thích

Đối với một số vùng miền, côn trùng là nguồn thực phẩm quan trọng và là đặc sản nổi tiếng của địa phương. Những tổ ong bắp cày đã trở thành một phần trong văn hóa ẩm thực của vùng Inadani thuộc tỉnh Nagano. Không chỉ người trong vùng mà du khách từ nơi khác đến cũng có thể tìm mua sản vật côn trùng của Inadani trong các siêu thị. Trong tổ ong có chứa nhộng và ấu trùng, ấu trùng ong sẽ được dùng để chế biến món ăn. Nhộng là phần màu trắng trong tổ còn ấu trùng có màu vàng, chúng là những con ong non đã phá lớp kén nhộng. Giá của mặt hàng này không hề rẻ, mỗi kg tổ ong bắp cày có giá khoảng 10.000 yên, tương đương 2.700.000 đồng Việt Nam.

Thời điểm đi săn tổ ong bắp cày lý tưởng nhất ở Inadani là vào mùa thu. Người dân thường đi bộ lên núi theo nhóm, việc săn tổ ong không hề dễ dàng nên cần phải có nhiều người để hỗ trợ nhau.

Trước tiên, người ta dùng mồi nhử để dụ những chàng ong thợ tìm đến ăn mồi. Mồi nhử lý tưởng nhất là mực tươi. Mực được cột vào thân cây để mùi của nó lan tỏa hấp dẫn lũ ong.

Kế đến, người đi săn chuẩn bị một sợi dây bằng nhựa xốp trắng và nhẹ, loại dùng để bọc trái cây mà chúng ta thường thấy. Người đi săn sẽ cột vào đó một sợi chỉ, đầu kia của sợi chỉ cột chặt vào miếng mực nhỏ. Đây là dụng cụ dùng để lần theo dấu vết con ong thợ khi nó bay về tổ.

Khi một con ong bắp cày bị mùi hương cuốn hút, nó bay đến và bám chặt vào con mực đang treo trên cây. Chỉ chờ có vậy, người thợ săn nhẹ nhàng dùng miếng mực nhỏ có gắn sợi dây làm dấu đưa gần đến miệng ong. Chú ong lập tức bám lấy, nó ngỡ đã tìm được miếng mồi ngon và nhanh chóng gắp mồi bay về tổ. Lúc này, nhiệm vụ của những người còn lại trong nhóm đi săn là theo dấu sợi dây để tìm đến tổ của con ong.

Vấn đề tiếp theo mà nhóm thợ săn phải đối mặt là tìm cách lấy tổ ong ra một cách an toàn. Việc lấy tổ ong chỉ dành cho những người có kinh nghiệm để đảm bảo rằng tổ ong không bị hư hại mà người lấy tổ cũng không bị ong tấn công.

Trước tiên, người ta dùng khói để xua đuổi lũ ong thợ đang có mặt trong tổ. Người lấy tổ ong đeo mạng che mặt để tránh bị ong đốt. Gần đây, ấu trùng ong bắp cày tìm thấy trong tự nhiên rất hiếm, vì vậy, chúng chỉ dùng để chế biến món ăn cho trẻ nhỏ. Đây được xem là nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất, rất tốt cho sự tăng trưởng của trẻ em.

Ấu trùng ong bắp cày được bày bán ở Nhật Bản với giá cả không hề rẻ

Nhiều thế kỷ đã trôi qua, nhưng nét văn hóa ẩm thực dùng ấu trùng ong bắp cày vẫn được người dân địa phương gìn giữ và lưu truyền đến ngày nay. Giờ đây, nó đã trở thành một phần hấp dẫn khách du lịch đến với Inadani.

Thế giới côn trùng rất phong phú. Không phải loài côn trùng nào cũng có lợi, có một số loài côn trùng gây hại mà con người cần phải tiêu diệt chúng để bảo vệ hoa màu và cả sức khỏe của chúng ta.

Tại nhiều địa phương của Nhật Bản, hàng năm, vào mùa côn trùng sinh sôi nảy nở, người ta thường tổ chức lễ hội đốt đuốc để diệt côn trùng. Trong buổi lễ, người dân mang những ngọn đuốc lớn tết từ rơm rạ đang cháy diễu hành đến đền thờ Thần Đạo trong vùng để cầu xin một vụ mùa an toàn, thắng lợi.

Trên thực tế, các nhà khoa học từ lâu đã tiến hành nhiều cuộc nghiên cứu về côn trùng. Họ tìm cách phát triển những loài côn trùng có ích, hay còn gọi là thiên địch, để tiêu diệt côn trùng gây hại. Mặt khác, họ cấy ấu trùng có chứa vi khuẩn vào cơ thể côn trùng gây hại để từ đó, vi khuẩn phát tán trong cộng đồng của các loài côn trùng này và hủy diệt chúng.

Mọi sự vật đều có hai mặt tốt và xấu và thế giới côn trùng cũng vậy. Tuy nhiên, không vì thế mà con người tìm cách tiêu diệt hết côn trùng gây hại vì chúng có thể là nguồn sống của các loài động vật khác và quan trọng hơn cả, nó thể hiện cho sự cân bằng của tự nhiên – qui luật tạo nên sự sống trên hành tinh này.

Thanh Tâm
THVL