Khám phá thế giới tinh thần của người Nhật Bản

[Kasumi]

Khám phá thế giới tinh thần của người Nhật Bản (I)

幽玄(Yugen: huyền bí và sâu sắc)

Nhà thơ Matsuo Basho (1644-1694)

Những gì không thể hiển hiện trong từ ngữ cũng như không thể nhìn thấy rõ được bằng mắt, thế giới thẩm mĩ mà con người có thể cảm nhận được bằng giác quan chính là Yugen. Đấy là một trong những cảm xúc chảy sâu trong trái tim người Nhật. Cảm xúc này có liên quan đến thể thơ mà ở đó người ta phải diễn đạt được mọi thứ trong khi chỉ sử dụng rất hạn chế một số lượng từ và từ loại nào đó. Do đó có thể nói giá trị của Yugen chính là tính Gợi nghĩa là nó có thể diễn đạt được nhiều điều, gợi lên nhiều điều chỉ bằng một số lượng từ ngữ tối thiểu. Vì thế có thể gọi nó là thế giới mĩ học chỉ có thể được tạo ra từ trong một cộng đồng có một nền văn hóa thuần nhất, nơi mọi người có thể giao tiếp với nhau mà không cần nói bất cứ lời nào.

わび。さび (Wabi-sabi)

Bậc thầy trà đạo Sen no Rikyu (1522-1591)

wabi và sabi là những giá trị mĩ học cao nhất trong nghệ thuật truyền thống Nhật bản đặc biệt là trong trà đạo và thơ Haiku (thể thơ với 17 âm tiết). Hai giá trị này có những điểm chung như cảm giác tịch liêu về bóng đêm cô quạnh, sự giản dị và khước từ sự cầu kì hoa mĩ. Wabi diễn tả một cách cảm nhận trầm tĩnh, im lặng, thư thái, một trạng thái cảm xúc mà Sen no Rikyu(千の利休), người là bậc thầy về trà đạo, từng theo đuổi. Sabi có nghĩa là gợi nhớ mùa màng, một trạng thái cảm xúc lí tưởng trong thơ của Basho. Cả hai người đều theo đuổi một vẻ đẹp – vẻ đẹp tự nhiên, thư thái, giũ bỏ lo toan phiền muộn và những mối quan hệ tục lụy.

---

Nguyễn Quốc Vương dịch từ “A billingual Handbook on Japanese culture”
by Yoichi Sugiura　And John K.Gillespie (2008)

[Kasumi]

Khám phá thế giới tinh thần của người Nhật Bản (II)

無常(Vô Thường)

Là một trong những thế giới quan quan trọng nhất của Phật giáo. Nó là khái niệm chỉ sự luân hồi của linh hồn rằng vật nào rồi cũng chết và mọi thứ đều luân hồi không dứt. Từ thời cổ đại nó đã trở thành một chủ đề chính trong các tác phẩm văn học và trở thành hòn đá tảng trong các tác phẩm văn học trung đại Nhật Bản như “Tale of Heikei-平家物語” “Ten- foot-Square Hut- 方丈記”, “徒然草―Essays in Idleness” và “奥の細道―Narrow Road to the Deep North” của Basho trong thời Edo ( 1603-1867).

Truyện Heike kể về sự sụp đổ của dòng họ Heike – dòng họ võ sĩ đầu tiên nắm được quyền lực cao nhất. Trong tác phẩm này có lời Phật dạy: “cái gì huy hoàng nhất rồi cũng suy tàn và niềm kiêu hãnh rồi cũng ra đi…”. Trong tác phẩm Ten-foot- square Hut thì bắt đầu bằng một câu đưa ra quan điểm nhìn nhận thế giới thật là ngắn ngủi: “sông không bao giờ ngừng chảy và nước thì không bao giờ giống như cũ”.

間(Ma - gian)

Chỉ khoảng không gian hay thời gian nhưng nó không phải đơn giản chỉ là khoảng trống. Nó là một khái niệm có thể trở thành từ chìa khóa trong các bộ môn nghệ thuật truyền thống của nhật như No, kabuki, nhảy, nhạc, kể chuyện và vẽ tranh. Ma có liên hệ mật thiết đến hơi thở, nhịp điệu và xét về nguyên thủy nó vốn là từ của âm nhạc được ứng dụng vào các lĩnh vực khác. Trong nhà hát nó được nhận ra bởi một tư thế yên lặng xen vào các cảnh nói hoặc các hành động để gợi lên điều gì đó và trong âm nhạc Ma được nhận ra bởi nhiều cách khác nhau tùy thuộc vào sự diễn xuất của người biểu diễn. Trong hội họa hiệu ứng của việc để “khoảng trống” trong toàn bộ tác phẩm là rất quan trọng. Vì thế sự “ bỏ trống” không chứa đựng điều gì lại nói lên tất cả.

---

Nguyễn Quốc Vương dịch từ A billingual Handbook on Japanese culture
by Yoichi Sugiura And John K.Gillespie (2004)

[Kasumi]

Khám phá thế giới tinh thần của người Nhật Bản (III)

恩（on-Ân）

Là nghĩa vụ, bổn phận có tính tâm lí và xã hội diễn ra khi nhận được từ ai đó cái gì. Từ ngữ này ra đời từ xã hội võ sĩ trong đó ông chủ lấy ruộng đất ban cấp cho các võ sĩ dưới quyền. Nhật bản mới có lịch sử kéo dài 130 năm kể từ khi chế độ phong kiến sụp đổ. Hiện tại nó vẫn là xã hội coi trọng thứ bậc nơi có sự phân biệt giá trị khá chặt chẽ giữa những người có địa vị thứ bậc khác nhau trong xã hội. Điều đó có nghĩa rằng những người ở địa vị trên sẽ chăm sóc những người dưới ở cả phương diện xã hội và cá nhân đổi lại những kẻ bề dưới sẽ có cảm giác biết ơn, tôn trọng và trung thành với bề trên. Việc quên ơn là một hành động vô đạo đức. Tuy nhiên tình cảm này cùng những giá trị truyền thống khác của Nhật bản cũng đang bị nhạt dần.

義理（Giri）

Có nghĩa là nghĩa vụ-bổn phận đạo đức. Rất khó để có thể chuyển nghĩa được những cụm từ diễn tả cảm xúc và đạo đức của người Nhật. Giri cũng vậy nó không có từ tương đương trong tiếng Anh. Khái niệm giri được hình thành trong xã hội phong kiến, là một trong những chuẩn mực giá trị cao nhất trong mối quan hệ con người: chủ-tớ, cha-con, chồng-vợ, anh-em, bạn bè-bạn bè và thậm chí đôi khi với kẻ địch hoặc các mối quan hệ làm ăn. Nếu buộc phải định nghĩa nó, người ta có thể nói rằng giri liên quan đến việc quan tâm đến những người khác – những người mà họ cho rằng họ phải có nghĩa vụ như thế và khi làm vậy họ thấy hạnh phúc thậm chí đôi khi để làm nó người ta còn hy sinh cả bản thân mình.

Ví dụ về giri biểu hiện trong xã hội hiện đại như : thiếp chúc mừng năm mới, quà tặng.

義理２ (giri 2)

Khi giri này biểu hiện trong thế giới kinh doanh, nó thực chất là đạo đức dựa trên mối quan hệ con người có tính phong kiến. Điều đó có nghĩa là việc phục vụ bề trên hoặc thân chủ của ai đó và điều đó đôi khi chống lại cả sự hợp lý vốn là nguyên tắc trong làm ăn. Nó trái lại với những nguyên tắc trong hoạt động kinh tế của phương Tây và trở thành người ta phê bình các hoạt động kinh tế của người Nhật. Tuy nhiên so sánh với lý do mà nhờ đó con người đuổi theo các lợi ích riêng tư giri vốn đóng một vai trò quan trọng trong mối quan hệ giữa con người với con người lại có vai trò tốt trong việc đem đến sự tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong giới kinh doanh. Mặt khác có rất nhiều các Yakuza (xã hội đen-người dịch) trong số các nhà dân tộc chủ nghĩa của Nhật và nhiều trường hợp giri được biểu hiện dưới dạng bạo lực và ở đây nó cần bị phê phán.

---

Nguyễn Quốc Vương dịch từ A billingual Handbook on Japanese culture
by Yoichi Sugiura And John K.Gillespie

[Kasumi]

Khám phá thế giới tinh thần của người Nhật Bản (IV)

人情(Ninjo-Nhân tình)

Tương ứng với rất nhiều trạng thái cảm giác khác nhau của con người như yêu, thông cảm, lòng trắc ẩn và tình bạn giữa cha mẹ và con cái, người yêu với người yêu, bạn bè với nhau…Nhưng nó có thêm một ý nghĩa đặc biệt trong xã hội Nhật bản. Ninjo thường được so sánh với nghĩa vụ đạo đức (giri) ở đó trong khi giri là một quy tắc của các mối quan hệ con người quy định việc phải có một thái độ nào đó đối với người khác thì ninjo lại là một sự tự nguyện khi bày tỏ tình cảm với người khác. Cụm từ “being warm in ninjo” (人情に厚い) chỉ ra lòng tốt và suy nghĩ của ai đó nhưng đồng thời việc tuân theo giri là cần thiết để được coi là một thành viên của xã hội. Nói tóm lại giri và ninjo là hai yếu tố chìa khóa, có tính truyền thống trong mối quan hệ giữa con người với con người trong xã hội Nhật bản. Cả hai đều được xã hội Nhật hiện đại kế thừa.

恥 (Haji-Sỉ)

Cảm giác xấu hổ được coi là cái lõi của tinh thần người Nhật. Sự nhận thức này lan rộng khi nhà nhân chủng học Ruth Benedict phân loại nền văn hóa Nhật Bản là “nền văn hóa xấu hổ”, đối lập với nền văn hóa của phương Tây là “ nền văn hóa tội lỗi”. Trong các quốc gia phương Tây, thì các chuẩn mực đạo đức tuyệt đối về “ phạm tội hay không phạm tội” là quy tắc ứng xử cho mọi người, trong khi ở Nhật hành vi không phải được chế định bởi nguyên tắc bên trong mà lại là cảm giác xấu hổ bên ngoài. Có rất nhiều sự phê phán xung quanh quan niệm đơn giản hóa này. Chẳng hạn họ cho rằng những người phương Tây cũng có cảm giác xấu hổ như người Nhật và người Nhật cũng có các quy tắc đạo đức bên trong. Tuy nhiên việc người Nhật coi trọng cảm giác xấu hổ là đúng. Đặc biệt đối với các võ sĩ trong thời phong kiến việc bị sỉ nhục trước đám đông còn tệ hại hơn là cái chết.

根回し (Nemawashi）

Khi đưa ra một quyết định, một kĩ thuật để tránh sự nhầm lẫn và tranh thủ được sự đồng thuận của mọi người trước được người Nhật gọi là nemawashi. Nguyên nghĩa của từ này có nghĩa là cắt rễ trước khi bứng cây đi khiến cho cây có thể được bứng đi một cách dễ dàng. Nếu mọi người với các ý kiến khác nhau đột ngột phải tổ chức một cuộc họp họ sẽ rất khó khăn để đi đến một quyết định. Nhưng nếu nemawashi được thực hiện và các ý kiến đưa ra được trao đổi trước đó thì có thể đi tới giải pháp mà không hề lãng phí thời gian.Tuy nhiên, khi nemawashi được áp dụng trong chính trị thì có nguy cơ rằng các chính sách không được tạo lập một cách công khai, bởi vậy nhiều người phê phán rằng nemawashi không hề dân chủ.

---

Nguyễn Quốc Vương dịch từ A billingual Handbook on Japanese culture
By Yoichi Sugiura And John K.Gillespie

[KamiHito]

Matsuo Basho hình như là cha để của haiku phải không nhỉ ?

[Kasumi]

Matsuo Basho hình như là cha để của haiku phải không nhỉ ?

Chính xác đó bạn

---

Khám phá thế giới tinh thần của người Nhật Bản (V)

本音と建前(hone và tatemae)

Điều kiện lịch sử và địa lý của Nhật Bản, trong đó mọi người phải chung sống trong những cộng đồng nhỏ một cách hòa bình và hòa thuận đã có ảnh hưởng lớn đến mối quan hệ con người. Ví dụ khi biểu hiện honne có thể làm tổn thương người khác, tatemae được diễn tả thay thế để duy trì hòa bình trong cộng đồng. Điều này đã tạo ra một tập quán là tránh đề cập đến honne thứ thay đổi theo từng người và nó được điều chỉnh thành tatemae và chính điều này là nguyên nhân người ta phê phán người Nhật không bao giờ chịu đưa ra ý kiến của riêng mình. Tuy nhiên phần lớn Người Nhật tránh honne vì họ đánh giá cao Hòa (wa) hơn là biểu hiện cái tôi. Nhưng thái độ kiểu này không được chấp nhận trong cộng đồng thế giới và sẽ từ từ thay đổi khi Nhật Bản hội nhập quốc tế.

和(Hòa)

Một trong những từ quan trọng nhất để hiểu tinh thần của người Nhật là từ Hòa. Shotoku Taishi, người vào năm 604 đã soạn ra hiến pháp đầu tiên của Nhật- gọi là hiến pháp 17 điều- đã viết ở điều một: 和をもって尊しとなす（harmony is tobe valued-Hòa cần phải được tôn trọng）. Cùng với quyền lực tuyệt đối thuộc về hoàng gia và chính quyền công bằng Hòa cung cấp ý tưởng về hạt nhân của hiến pháp. Bộ luật này được biên soạn dựa trên cơ sở Phật giáo và Nho giáo và sau đó nó đã đặt nền tảng cho các bộ luật của Nhật Bản. Vào thời đó, nền văn minh nông nghiệp lúa nước là nền tảng của nền kinh tế, và Hòa được coi là một trong những yếu tố quan trọng nhất cho việc hợp tác với nhau- điều vô cùng quan trọng trong sản xuất nông nghiệp. Với nền tảng văn hóa và lịch sử đó, người Nhật cảm thấy Hòa quan trọng hơn khẳng định cái tôi, tranh cãi hay đối lập.

Nguyễn Quốc Vương dịch từ A billingual Handbook on Japanese culture
By Yoichi Sugiura And John K.Gillespie