Yutanbo – dụng cụ giữ ấm của người Nhật

[Kasumi]

Yutanbo – dụng cụ giữ ấm của người Nhật (Phần 1)

Đất nước Nhật Bản có 4 mùa rõ rệt. Vào mùa hè, thời tiết oi bức, để tránh nắng nóng gay gắt, nhà truyền thống của người Nhật được thiết kế có mái cao và làm bằng rơm. Đến mùa đông, để chống lại cái lạnh buốt giá, những loại lò sưởi bằng củi và than được sử dụng để làm ấm toàn bộ căn phòng, hoặc đơn giản chỉ để sưởi ấm tay, chân hay toàn thân.

Bên cạnh những thiết bị sưởi ấm bằng than và củi, ở Nhật, người ta còn dùng những dụng cụ sưởi ấm bằng nước nóng và hoá chất rất độc đáo, gọi là Yutanbo và Kairo. Bình nước nóng Yutanbo được du nhập từ Trung Quốc vào thời Muromachi, thế kỷ 16. Trong khi đó, những thiết bị giữ ấm bỏ túi Kairo ra đời vào thế kỷ 12, là sản phẩm đặc thù của người Nhật.

Hiện nay, trên thị trường có rất nhiều loại bình nước nóng và thiết bị giữ ấm bỏ túi đủ kích cỡ, kiểu dáng và chất liệu đáp ứng mục đích sử dụng khác nhau.

Trước tiên, người ta châm nước nóng ở nhiệt độ từ 60 đến 70 độ C vào 2/3 bình. Đóng nắp bình lại ngay sau đó để nhiệt không thoát ra ngoài. Lúc này, vỏ bình rất nóng. Sức nóng của nó tựa như lò sưởi.

Để giữ nhiệt được lâu và tránh bị phỏng cho người sử dụng khi tiếp xúc trực tiếp, bình nước nóng Yutanbo được cho vào một chiếc túi vải dày. Bình nước nóng thường được người Nhật đặt bên trong chăn, ở gần chân lúc ngủ để giữ ấm cho đôi chân. Bằng cách đơn giản này, họ có thể đánh một giấc ngon lành tới sáng trong tiết trời giá lạnh, bởi lẽ bình Yutanbo có thể giữ ấm suốt đêm.

Miếng thiếc dùng để tạo thành 1 chiếc bình Yutanbo có độ dày 5 mm. Nó không quá dày, do đó, nhiệt dễ dàng truyền qua thành bình ra bên ngoài. Bình có hình oval, toàn bộ phần thân bình được thiết kế dạng gợn sóng, mục đích là giúp nhiệt phân tán ra ngoài một cách tốt nhất. Ngoài ra, kiểu thiết kế gợn sóng còn ngăn chặn vỏ bình biến dạng trong quá trình giãn nỡ của kim loại khi người ta dùng nó để đun nước trực tiếp trên bếp lửa.

Ngày xưa, bình Yutanbo có nhiều công dụng, nhà nào cũng có ít nhất 1 cái. Hiện nay, tuy bị lấn át bởi thiết bị sưởi ấm bằng điện nhưng Yutanbo kim loại vẫn không vì thế mà biến mất khỏi cuộc sống của người Nhật.

Ngoài chức năng chính là để sưởi ấm, Yutanbo còn được người Nhật dùng vào những việc khác. Một số các bà nội trợ đã sử dụng bình nước nóng Yutanbo để làm lên men món đậu nành Natto, một món ăn truyền thống nổi tiếng của Nhật Bản. Để Natto lên men hoàn hảo, trong suốt quá trình ủ kéo dài trên 8 ngày, người ta phải đảm bảo nhiệt độ nơi ủ luôn duy trì ở mức 40 độ C. Bình nước nóng Yutanbo có thể làm tốt điều đó.

Gần đây, những chiếc bình Yutanbo nhiều màu sắc được làm từ nhựa plastic được dùng rộng rãi để thay thế bình kim loại. Bình nhựa có nhiều lợi thế, nó cách nhiệt tốt nên người sử dụng có thể cầm trực tiếp trên thân bình. Bình được thiết kế nhiều kiểu dáng, nhỏ gọn thích hợp để mang theo bên mình. Nhờ những ưu điểm đó, bình nhựa Yutanbo đã thoát ra khỏi tấm chăn truyền thống, nó trở thành vật sưởi ấm di động có mặt trong mọi sinh hoạt hàng ngày, thậm chí người ta còn mang nó đến văn phòng làm việc.

Do nhu cầu của người tiêu dùng, ngày nay, kiểu dáng Yutanbo được cải tiến mạnh mẽ, không đơn thuần là những chiếc bình kim loại hình ovan tẻ nhạt.

Vẫn là dụng cụ trữ nước nóng làm ấm cơ thể nhưng Yutanbo cải tiến được làm bằng nhiều chất liệu khác nhau nhằm tạo sự linh hoạt. Ví dụ như chiếc Yutanbo mềm mại được chế tạo từ cao su dẻo, bên ngoài bọc vải, kiểu dáng của nó dựa trên hình thể của con người. Nó giống như chiếc khăn quàng cổ, hơi ấm thoát ra từ Yutanbo quàng cổ giúp vai và cổ của người sử dụng nhanh chóng loại trừ những cơn đau mỏi, máu lưu thông dễ dàng.

Thanh Tâm
THVL

[Kasumi]

Yutanbo – dụng cụ giữ ấm của người Nhật (Phần cuối)


Ngoài thiết bị giữ ấm bằng nước nóng Yutanbo, ở Nhật còn thịnh hành những thiết bị giữ ấm di động nhỏ gọn Kairo.

Kairo được đốt nóng từ từ bằng công nghệ sử dụng bạch kim làm chất xúc tác hoặc đốt bằng nhiên liệu. Hơi ấm của nó kéo dài nhiều giờ, người sử dụng có thể bỏ Kairo vào túi áo để sưởi ấm suốt ngày.

Dụng cụ giữ ấm nhỏ gọn Kairo

Hiện nay, trên thị trường có nhiều loại miếng dán giữ ấm Kairo. Tùy vào chất liệu ứng dụng mà thời gian giữ ấm của miếng dán dài ngắn khác nhau.

Miếng dán Kairo thường có thành phần là bột sắt, cellulose, nước, than hoạt tính và muối. Chúng toả nhiệt thông qua quá trình oxy hoá sắt khi tiếp xúc với không khí. Lượng nhiệt toả ra từ những miếng dán giữ ấm Kairo kéo dài từ 1 đến 10 tiếng đồng hồ tuỳ loại. Người ta thường dùng chúng để dán trên vai, ở thắt lưng hay dưới lòng bàn chân. Kairo là thiết bị giữ ấm hữu dụng của người Nhật vào mùa đông. Cần lưu ý là không dán trực tiếp Kairo trên da vì chúng có thể gây phỏng.

Miếng dán giữ nhiệt thường có thành phần là bột sắt, cellulose, than hoạt tính và muối

Giới nghiên cứu cho rằng, người xưa đã dùng đá nung trong lửa để lưu nhiệt, sau đó gói chúng lại và đặt trong chăn để giữ ấm vào ban đêm. Đá giữ ấm là hình thức sơ khai của thiết bị giữ ấm bỏ túi Kairo. Những chiếc Kairo có kiểu dáng hiện nay được cho là sự cải tiến từ 1 dạng Kairo ra đời vào giữa thời Edo. Đó là chiếc hộp làm bằng vàng, thân hộp vẽ hoa văn đẹp mắt. Quý tộc Edo dùng chiếc hộp này để đốt diêm tiêu sưởi ấm mang theo bên mình. Diêm tiêu là nhiên liệu hiếm nên Kairo vào thời này chỉ phổ biến trong giới thượng lưu.

Kairo sử dụng năng lượng mặt trời

Kairo có hình như chiếc bật lửa Zippo ngày nay được người Nhật phát minh vào thời Taisho, đầu thế kỷ 20. Nó được tạo ra từ công nghệ sử dụng bạch kim làm chất xúc tác. Nhiệt tạo ra từ công nghệ này không quá cao và kéo dài rất lâu, có thể từ 12 đến 24 giờ đồng hồ. Vì vậy Kairo sử dụng bạch kim làm chất xúc tác là vật giữ ấm rất an toàn, hiệu quả và tiện dụng.

Dạng Kairo có từ thời Edo

Ngày xưa, mỗi binh sỹ Nhật Bản được cấp 1 chiếc kairo như thứ quân dụng không thể thiếu giúp họ chống chọi cái lạnh.

Về lịch sử của bình nước nóng giữ ấm Yutanbo, nó được cho là du nhập từ Trung Quốc đến Nhật vào thời Muromachi. Yutanbo vào thời đó được làm bằng đồng. Trong thời gian đầu, do số lượng giới hạn và được làm từ kim loại quý nên thiết bị giữ ấm bằng nước nóng này là vật dụng giá trị, giới bình dân không có khả năng sở hữu.

Đến thời Edo, những chiếc bình Yutanbo bằng gốm sứ ra đời, giá của chúng rẻ hơn nhiều so với bình kim loại. Từ đó, bình giữ ấm Yutanbo bắt đầu phổ biến ra dân chúng. Cũng vào thời kỳ này, thói quen đặt những chiếc bình Yutanbo ấm áp bên trong lớp chăn dày vào mùa đông được hình thành.

Những chiếc Yutanpo bằng gốm sứ

Đầu thế kỷ thứ 20, thời Taisho, loại bình nước nóng giữ ấm làm bằng kẽm xuất hiện. Ưu điểm của loại bình này là rẻ tiền, bền và nhẹ so với bình gốm nên thị trường rất ưa chuộng.

Sự cải tiến mẫu mã và nguyên liệu đối với dòng sản phẩm Yutanbo tiếp tục diễn ra mạnh mẽ sau đó.

Thập niên 1940, loại bình Yutanbo bằng thiếc, hình oval xuất xưởng và được chào đón nồng nhiệt. Kiểu dáng đó được duy trì đến tận ngày nay.

Chiếc bình Yutanpo bằng thiếc hình ovan

Vào thập niên 1940, sức tiêu thụ loại bình này tại thị trường Nhật Bản rất lớn, mỗi năm có hơn 1 triệu chiếc bình Yutanbo thiếc được bán ra.

Bình giữ ấm Yutanbo từng là vật bất ly thân của binh sỹ Nhật Bản trong Chiến tranh Thế giới Thứ 2. Nó được xem như một phần quân trang bắt buộc mà binh sỹ phải luôn mang theo bên mình khi hành quân. Yutanbo vừa là dụng cụ giữ ấm vừa dùng để đựng nước uống, nước sinh hoạt cá nhân.

Có 1 câu chuyện mà có lẽ ít người được biết đến về mối quan hệ giữa chiếc bình giữ ấm Yutanbo và ông Honda Soichiro, người sáng lập hãng Honda nổi tiếng Nhật Bản.

Năm 1947, ông Soichiro cho ra mắt chiếc xe máy đầu tiên của hãng Honda có hình dáng của một chiếc xe đạp gắn động cơ chạy bằng nhiên liệu. Điểm đáng chú ý là ông Soichiro đã sử dụng chiếc bình Yutanbo để làm bình đựng xăng của xe. Mẫu xe này là sự khởi đầu để Honda vươn lên trở thành nhà sản xuất xe máy số 1 thế giới.

Gần 1 thế kỷ đã trôi qua kể từ khi chiếc bình Yutanbo hình oval ra đời. Ngày nay, cùng với hàng loạt thiết bị sưởi ấm tiên tiến khác, nó vẫn là một trong những lựa chọn của người tiêu dùng. Và trên hết, Yutanbo đã thoát ra khỏi sự ảnh hưởng của dòng sản phẩm sơ khai du nhập từ Trung Quốc để trở thành vật đặc thù của Nhật Bản.

Một vật dụng rất đơn giản nhưng tính hữu dụng lại đáng kinh ngạc, Yutanbo không chỉ gói gọn trong sinh hoạt gia đình hàng ngày mà chúng có thể là cứu tinh giúp sưởi ấm cho vô số nạn nhân trong các thảm họa, nơi mà nguồn điện và khí đốt bị gián đoạn ngay trong mùa đông giá buốt.

Thanh Tâm
THVL