AOI NO UE
葵上
(CÔNG NƯƠNG HOA QUÌ)
Hành trình từ Nô cổ điển đến Nô cận đại
“Sống là cuộc chiến chống lại những bóng ma trong tâm hồn”
(Life is a contest with the phantoms of the mind).
Henrik Ibsen (1828-1906)
Nguyễn Nam Trân khảo dịch
Nguồn: erct.com
Rokujô với pháp sư: khi tà niệm đối đầu đạo lý
Mục lục:
I- Aoi no Ue cổ điển theo Zeami
II- Aoi no Ue cận đại theo Mishima
III- Hành trình từ Nô cổ điển đến Nô cận đại
Phần I: Aoi no Ue cổ điển theo Zeami
1- Thưởng thức tuồng Nô như tác phẩm văn chương:
Nô là một vở tuồng, mục đích của nó là để được xem (trình diễn, y trang, vũ, phông cảnh, đạo cụ) và nghe (ca hát, nói lối, đàn phách, kèn trống) chứ không phải để được đọc. Tuy nhiên, dù muốn dù không, kịch bản Nô tự thể đã là một tác phẩm văn học đáng thưởng ngoạn, có thể hàm dưỡng tri thức và giải tỏa tình cảm (catharsis) của chúng ta vì nó gắn liền với tiểu thuyết, thi ca, tôn giáo, triết học.
Nguyên văn kịch bản tuồng Nô (yôkyoku = dao khúc) đã được học giả Donald Keene ví von với một bức gấm diêm dúa được dệt bằng những tấm lụa sắc màu rực rỡ [1]. Thật ông đã không nói quá lời. Chỉ cần đọc vở Nô ngắn như Aoi no Ue thôi, chúng ta đã có thể thưởng thức giá trị của một áng văn chương súc tích. Nhà thơ Ezra Pound[2], trong quyển sách chung viết với Ernest Fenollosa[3], đã xem Nô như một trong những hình thức nghệ thuật sáng giá, sâu sắc, uyên áo nhất[4] của thế giới. Nữ sĩ Shirasu Masako[5], người theo đuổi Nô từ thời thơ ấu và suốt đời phấn đấu gìn giữ di sản nghệ thuật nước nhà – cũng tỏ ra đồng cảm với Keene lẫn Pound – khi xem Nô như là nơi kết tụ tất cả tinh hoa của ngôn ngữ Nhật Bản từ trước đến nay.
Cốt truyện của Nô có thể bắt nguồn từ các tác phẩm văn chương Trung Quốc như Trường Hận Ca (806), sự tích về Tây Vương Mẫu, về Ban Tiệp Dư, hay Nhật Bản như Truyện Ise (đầu thế kỷ 10) Truyện Genji (đầu thế kỷ 11), Truyện Heike (đầu thế kỷ 13, 14), Gempei jôsuiki (Truyện thịnh suy của hai nhà Genji và Heike, thế kỷ 13), Gikeiki (Truyện chàng Yoshitsune, thế kỷ 14) vv...Văn từ của Nô đến từ các bài tanka trong Man.yôshuu (Vạn Diệp Tập, sau 759?), Kokinshuu (Cổ Kim Tập, 905), Shin Kokinshuu (Tân Cổ Kim Tập, 1206) hay Wakan Rôeishuu (Hoà Hán Lãng Vịnh Tập, 1013) [6]. Điều đó khá dễ hiểu vì văn chương của tuồng Nô gần với thơ hơn là văn xuôi và nhịp điệu 5-7 cơ bản của nó dễ bắt phách với âm nhạc. Trong các vở Nô nói về ác quỉ người ta lại sử dụng Hán điệu tức giọng văn cứng cõi hơn bình thưởng, nội dung có cả kinh văn Thần đạo cũng như lời nhà Phật từ Duy Ma Kinh, Quán Vô Lượng Thọ Kinh, Ôjô Yôshuu (Vãng Sinh Yếu Tập, 985) đến những bài tán (wasan) Phật giáo.
Các soạn giả Nô biết tận dụng các hình thức tu từ đặc biệt của thơ waka như chữ trang trí (makurakotoba), chữ đồng âm dị nghĩa (kakekotoba), chữ gợi ý (jokotoba), chữ hô ứng (engo), đó là chưa kể việc dao khúc Nô còn chứa đựng biết bao thành ngữ, điển cố, ca dao, tục ngữ. Một ví dụ nhỏ về chữ đồng âm dị nghĩa nói trên: bến Futami còn có nghĩa là Bến-tái-ngộ, làng Nagamatsu còn có nghĩa Làng-ngóng-đợi, tên hai anh em nhân vật Matsukaze và Murasame còn có nghĩa là Ngọn-gió-tùng và Trận-mưa-rào vv...
Chủ đề của Nô cũng là những chủ đề lớn của văn học và phản ánh hoàn cảnh xã hội, có thể mượn cách phân chia làm 6 loại theo Armen Godel và Kano Koichi[7] như sau:
1- Người đàn bà và tình yêu: chia ly và đợi chờ, lang thang (trong Hanjô), chia ly, đợi chờ, điên dại, tự sát (trong Matsuzake), đam mê, tình yêu cấm đoán, yêu vượt qua cái chết (trong Teika), chia ly, chờ đợi, ghen tuông, u uất và tự sát (trong Kinuta), không chấp nhận chia tay, chống đối, ghen điên cuồng, hành động sát nhân để trả thù (trong Aoi no Ue), ghen tức, căm thù, trả thù tàn khốc (trong Kanawa)...
2- Tuổi già: sự suy sụp của nhan sắc và thân xác, cái chết gần kề: (trong Obasute, Higaki, Sanemori, Sotoba Komachi)...
3- Khó khăn và khổ tâm trong tình yêu, hôn nhân: cha mẹ chống đối (trong Funabashi), bị người đẹp từ khước (trong Nishikigi), người con gái bối rối khi phải chọn lựa (Motomezuka), chơi trèo khi yêu người không cùng giai cấp (trong Koi no Omoni)...
4- Sinh ly và trùng phùng: mẹ tìm con bị bán làm nô lệ (trong Sumidagawa), cha gặp đứa con mình đã đuổi khỏi nhà (trong Yoboroshi), con tìm lại được cha (trong Utaura), mẹ nhận ra xác con bị mẹ mìn hãm hại (trong Take no yuki), chủ lạc tớ trong núi (Tanikô), cha mẹ mất con gái bị bắt làm vật tế thần (trong Ikeniye), mẹ đòi nợ máu đứa con bị giết oan (trong Fujito), con gái tìm cha thất lạc hồi còn nhỏ (trong Kagekiyo)...
5- Chiến tranh, chiến trường và cái chết: chết giữa tuổi thanh xuân (trong Atsumori), tướng già muốn chết giữa sa trường (trong Sanemori), cái chết của một tướng lãnh yêu thơ (Tadanori), hồn tử sĩ tìm về khuê phòng (trong Kiyotsune), hận mình không được chết theo chủ tướng (Tomoe) ...
6- Ước mơ và kinh sợ một thế giới siêu hình: thần linh xuất hiện (trong Kamo), tiên nữ giáng trần (Hagoromo), ác quỉ hiện hình (trong Kumasaka, Kurumazô).
2-Xuất xứ Aoi no Ue:
Aoi no Ue (Công nương Hoa Quì) bắt nguồn từ chương thứ 9 nhan đề Aoi (Quì) [8] của Truyện Genji (Genji Monogatari) do bà Murasaki Shikibu[9] viết. Aoi là tên của người con gái quan Tả thừa tướng (Sadaijin). Ông này là cha đỡ đầu của Hoàng tử Genji, đã đội mũ cho chàng trong ngày lễ thành nhân (genpuku), lại gả con cho. Aoi nghĩa là cô Quì nhưng trong cách dùng chữ đầy ẩn dụ của người Nhật thì nó còn có ý là ngày gặp gỡ (Afuhi) hay cuộc gặp gỡ giữa đôi tình nhân nữa.
Chương Aoi có 5 nhân vật chính: Hoàng tử Genji (lúc đó khoảng 22, 23 tuổi), công nương Aoi, chính thất của chàng (25, 26 tuổi), công nương Rokujô (29, 30 tuổi), quả phụ của một đông cung tiền triều và là người yêu cũ hồi chàng mới 16, 17, đang bị Genji cho rơi, công nương Murasaki no Ue, người lúc đó còn ở tuổi chanh cốm (14, 15) nhưng đang được Genji vỡ lòng yêu và sẽ là vợ kế của chàng, sau cùng là cung nhân nội thị Gen no Naishinosuke, một người đàn bà lớn tuổi (khoảng 50) đã có chồng nhưng còn lẳng lơ tìm đến với Genji. Tuy nhiên trong tuồng Công nương Hoa Quì thì chẳng thấy một ai trong bọn họ xuất hiện. Ngay Aoi cũng không lên sân khấu. Nàng chỉ được tượng trưng bằng một tấm áo lụa. Còn như Rokujô, người mang mặt nạ quỉ đứng trước khán giả kia, là biểu tượng của lòng oán hờn riêng một mình nàng nhưng cũng có thể là tượng trưng cho địa ngục của sự ghen tuông trong tâm hồn Aoi nói riêng và của loài người nói chung.
Đề tài về Aoi no Ue rất được yêu chuộng. Nhà văn Mishima Yukio (1925-1970) đã chuyển thể Công nương Hoa Quì thành một vở Nô cận đại mà ta sẽ gặp lại trong những trang sau.
3-Cốt truyện:
Cha của Genji là Hoàng đế Kiritsubo băng hà, truyền ngôi cho người anh khác mẹ của chàng, Suzaku (hay Shujaku, cả hai đều là nhân vật tưởng tượng) . Tân quân Suzaku lại lập đứa con rơi giữa Genji và Hoàng phi Fujitsubo (vai mẹ kế của chàng và cũng là người con gái trẻ mà chàng có một mối tình ngang trái), làm đông cung thái tử. Oái oăm thay, Genji lại được lệnh trông coi dạy dỗ đông cung mới. Phải nói là chàng vừa mừng vừa thẹn trước vinh dự đó.
Năm đó, lễ hội Kamo được tổ chức trọng thể. Kamo là một trong 3 đại lễ của người Nhật.Thường thường lễ này nhằm ngày Dậu tháng 4 âm lịch và còn mang tên là...Aoi Matsuri hay Lễ hội hoa quì vì người ta giắt lá quì (mallow, hollylock) lên tóc và lên xe lúc đi rước kiệu. Genji được chọn để gia nhập vào đoàn diễu hành. Vợ chàng, công nương Aoi, lúc đó đang có mang, cũng cùng thị nữ đánh xe và chen chúc giữa đám đông đi xem. Thế nhưng lúc đó người yêu cũ lớn tuổi hơn của Genji là Rokujô (Công nương phủ đệ đường số sáu) cũng nhân dịp này lẫn vào trong đám đông ngày lễ để nhìn cho được mặt người tình yêu dấu tính thích lang bang đã bỏ nàng cô đơn. Chẵng ngờ lúc đó xe (thường do bò kéo) của con gái quan Tả Thừa Tướng và chính thê của Genji cũng đang dẹp đường tiến lên. Nhân vì xe của Rokujô không chịu nhường lối (vì dù sao nàng cũng là góa phụ của một đông cung chứ !) nên mới xảy ra đụng độ gọi là vụ “tranh xe” (kuruma.arasoi) hay nói đúng hơn là “tranh đường”. Xe Rokujô bị lấn và thiệt hại nặng, sút mất một bánh. Kể từ ngày đó, Rokujô tự ái bị tổn thương nên khí uất bốc lên đến bất tỉnh hôn mê, còn Aoi về nhà trong lòng hả hê.
Ngay hôm xảy ra sự cố nói trên thì chàng Genji vô tâm vô tính lại đi xem hội riêng rẻ với cô bé Murasaki no Ue tức Cỏ Tím, cháu gái của Hoàng phi Fujitsubo và là người có khuôn mặt giống tình nhân cũ ấy của chàng như đúc. Murasaki no Ue sau này sẽ thế vào chỗ của Aoi. Trên đường, Genji tình cờ gặp phải Gen no Naishinosuke, một người thầm yêu chàng, dù bà đã luống tuổi và đang có chồng (có thuyết cho rằng nàng Gen là chị dâu của Murasaki Shikibu. Bà ta vốn bất hòa với nhà văn nên mới bị tác giả Truyện Genji đưa vào đấy đóng một vai trò không ra gì để trêu cho bỏ ghét).
Chẳng bao lâu, Công nương Aoi lâm vào cảnh bị ma ám (mono no ke), sống trong khổ muộn. Lúc nàng sinh con trai (chàng Yuugiri hay Sương Chiều Thu) thì người ta mới biết là nàng bị linh hồn của nàng Rokujô vì tức tối đến điên dại, thoát khỏi thân xác đi theo ám ảnh không rời. Vừa lúc tưởng là sinh đẻ mẹ tròn con vuông thì bỗng nhiên nàng tắt thở. Cái chết đó làm cho Genji trải qua những tháng năm hối hận tràn trề.
Genji ở lại dinh Tả thừa tướng một thời gian dài sau tang lễ của Aoi, sau đó mới trở về vương phủ với Murasaki no Ue. Từ lúc ấy, Murasaki chính thức trở thành vợ cả của Genji.
Màn Nô này mô tả khung cảnh nàng Aoi bị ma ám, đang chữa chạy, phải cầu cứu đến pháp thuật của cô đồng và pháp sư để giải hạn.Về Rokujô, người ta bảo nàng cũng có pháp thuật đáng kể và trong quá khứ, đã diệt được một tình địch khác là Yuugao (Tịch Nhan hay Hoa bìm buổi chiều), làm người con gái một thời xinh xắn ấy chết vì suy nhược trong vòng tay Genji.
Về ma ám (spirit persecution) thì có hai loại: do hồn người sống (living phantom) ám ảnh hay do hồn người chết (dead phantom) ám ảnh. Trong vở này, nó thuộc loại thứ nhất như theo cách hiểu thông thường và đơn giản của những người tin có linh hồn và của cả học giả người Anh Arthur Waley. Tuy nhiên, giáo sư Ernest Fenollosa lại cho rằng, người ghen tuông vì bị ám ảnh bởi Rokujô chỉ là chính Aoi mà thôi. Nàng là nạn nhân của chính mình chứ không là nạn nhân của ai hết. Fenollosa cũng dẫn lời Ibsen: “Sống là cuộc chiến chống lại những bóng ma trong tâm hồn” (Life is a contest with the phantoms of the mind).
Ngoài chủ đề địa ngục của lòng ghen tuông, có nhà nghiên cứu còn nói đến tính chất phản kháng của vở tuồng đối với chế độ hôn nhân thời Heian, nhất là tập quán đa thê và tảo hôn, vì nó mà bao nhiêu người đàn bà phải nếm “cái kiếp lấy chồng chung, kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh lùng”.
4-Tác Giả:
Sách Go.on (Ngũ Âm) do đại sư Zeami Motokiyo (Thế A Di, Nguyên Thanh, 1363-1443?) viết không nói đến tên tác giả của tuồng Aoi no Ue nên người ta cho rằng vở này là tác phẩm của chính ông. Tuy nhiên Sarugaku Dangi (Thân Nhạc Đàm Nghi, 1430), tập bình luận về Nô cũng của ông do một người con thứ (Kanze Motonari) chỉnh lý có nhắc tới việc diễn viên Inuô Dôami ( ? -1413) ở vùng Ômi (một địa phương gốc gác của Nô), người đồng thời với cha Zeami (tức đại sư Kan.ami, Quan A Di, 1333-1384) đã từng diễn vở này. Do đó, người ta ngờ rằng Zeami chỉ cải biên một vở đã có sẳn từ trước ở Ômi. Ngoài ra cũng có vài sách chép rằng tác giả là Konparu Zenchiku (1405—1470?), con rể ông.
5-Thể Loại:
Đời xưa, có nhiều kiểu phân loại Nô nhưng đến thời cận đại người thường gom lại thành 5 cho tiện như sau:
1-Waki no mono (diễn hồi đầu, có tính cách chúc tụng và chỉ là một phần phụ (waki).
2-Shura no mono (diễn ở hồi thứ hai, nói về cảnh chém giết trong địa ngục chiến tranh)
3-Katsura no mono (diễn hồi thứ ba, liên quan đến cuôc đời các mỹ nhân).
4-Shiban no mono (diễn hồi thứ tư). Trong hệ thống thần, nam, nữ, cuồng, quỉ thì nó thuộc loại cuồng nhưng thực tế thì đề tài của nhóm thứ tư khá phức tạp.
5-Kirinô (diễn cuối cùng, có nhiều dị vật, có cả yêu tinh lẫn cầm thú).
Công nương Hoa Quì được xếp vào loại thứ tư.
6-Cách phối vai trên sân khấu:
Shitetsure........................................ ...............Cô đồng Teruhi[10]
Wakitsure......................................... ..............Đình thần (của Thiên hoàng)
Maeshite.......................................... ..............Công nương Rokujô (trong mặt nạ Deigan)
Ai hay Kyôgen........................................... ....Kẻ tùy tùng (của đình thần).
Waki.............................................. .................Pháp sư ở Yokawa (trên núi Hieizan)
Atoshite (Nochijite)....................................... Công nương Rokujô (trong mặt nạ Hannya)
Cây tùng án ngữ giữa sân khấu, nơi thần thánh giáng hạ, tượng trưng cho thời gian trường cửu.
Người lên sân khấu đầu tiên là waki (assistant, witness, như một phụ tá, nhân chứng) hay diễn viên thứ. Vai trò của người ấy là để giải thích trong hoàn cảnh nào shite (doer) hay vai chính phải đến giữa sân khấu và vũ. Hai diễn viên chính và thứ (shite và waki) tức diễn viên chủ yếu (main actors) có khi kèm theo những bạn đồng hành hoặc tùy tùng (wakitsure, shitetsure, ai hay kyôgen) (adjuncts, companions)[11]. Riêng các vai “ai” được sử dụng trong “ai”, khoảng trống giữa hai màn (ai = gián = interlude) để lấp chỗ khi diễn viên chủ yếu đổi mặt nạ hay y trang chuẩn bị cho màn sau. Họ không phải là diễn viên Nô theo đúng nghĩa của nó mà thường là nghiệp dư, có khi là dân làng, thiên về kyôgen ( = cuồng ngôn = mad words). Kyôgen trước là loại kịch ngắn xen giữa hai màn Nô sau trở thành một loại kịch nói độc lập có nhiều tính hài hước.
Lắm vở Nô chỉ cần hai diễn viên chính, nghĩa là một waki và một shite nhưng có khi con số lên đến 10, 12 người. Đặc biệt trong trường hợp này có đến hai shite Rokujô: vai Rokujô I trước tiên xuất hiện với mặt nạ Deigan (Nê Nhãn, mặt trát bùn xám ngoét, mắt và răng màu vàng, ý nói giai đoạn sống trong buồn rầu vì hờn ghen) là Maejite (shite trước), sau đó l à Rokujô II với mặt nạ Hannya (Bát Nhã, có hai sừng, mắt lồi và miệng cau có, ý nói lúc giận dữ uất ức bùng nổ) là Atoshite hay Nochijite (shite sau). Cả hai đều là mặt nạ dùng trong tuồng quỉ ám vì oán hờn. Cô đồng Teruhi mang mặt nạ trắng, tướng con gái. Khi diễn viên mang mặt nạ lên sân khấu là đã từ giã cõi thực để đi vào thế giới mộng huyễn.
Tuồng này có đặt trống lớn. Năm chi phái lớn của Nô đều diễn nó. Năm chi phái (goryuu = ngũ lưu) ấy là Kanze, Hoshô, Konparu, Kongô, Kita.
7-Vài thuật ngữ cơ bản của Nô giúp theo dõi diễn tiến của văn bản:
Bản tuồng Nó gồm có phần từ chương và nhạc phổ. Bộ phận từ chương gọi là utai hay yôkyoku (dao, dao khúc). Nó được phân ra thành những đoạn (shôdan = tiểu đoạn). Nhân vật bước ra có thể xướng 3 câu thơ (shidai), theo sau đó 9 câu thơ khác (sashi) rồi đến 3 câu hát (sageuta) hay 11 câu hát (ageuta). Thế xong, diễn viên có thể tiếp tục với những câu văn xuôi (như hình thức của tsukizerifu). Lối sắp xếp các shôdan tùy theo vở tuồng. Các shôdan văn xuôi thì có những cách nói như xưng danh tánh (nanori), hay giải thích lý do tại sao mình đến chỗ này, nơi sự tích xảy ra (tsukizerifu) và vấn đáp giữa các nhân vật (mondô). Shôdan có tính âm nhạc là các hình thức shidai, sageuta và ageuta. Riêng noriji là lời khi kết thúc vở tuồng.
Hayashi tức âm nhạc dùng trong Nô để bắt nhịp nhặt khoan khi các nhân vật hát hoặc nói lối. Giàn nhạc hayashi có địch (nôkan), trống lớn (taiko), trống vai (kotsuzumi), trống bên hông (ôkawa), đàn ba giây (samisen), chiêng vv...Hayashi cũng còn là tên gọi cách diễn tấu trích đoạn một bài hát, thường được áp dụng trong Nô. Hayashi dùng trong lúc múa (mai) gọi là maibayashi. Một thuật ngữ khác đáng nhắc đến là jiutai. Nó ám chỉ ban hợp xướng ngồi ở một góc sân khấu, nơi gọi là jiutaiza (chorus position), và hát những bài hát dân gian phổ biến từ xưa của địa phương nơi vở tuồng phát tích (jiuta = địa dao).
Mặt nạ nữ Zô Onna[12] (cho vai cô đồng Teruhi)
8-Kịch bản:
Người phụ trách đạo cụ trải dài một tấm áo lụa ra giữa sân khấu. Tấm áo tượng trưng cảnh Công nương Aoi ở trên giường bệnh. Không có tiếng hayashi tháp tùng nhân vật lên sân khấu. Vai shitetsure là cô đồng Teruhi xuất hiện, ngồi vào chỗ dành cho waki (wakiza =witness position). Vai wakitsure là người đình thần trong trang phục đại thần, lúc lên sân khấu cũng không có âm nhạc hayashi đi kèm. Ông ta đứng ở chỗ gọi là jôza (thường tọa = base square ) một khung vuông ở phía trái sân khấu (nhìn từ phía khán giả), sau khi nanori (xưng danh tánh) xong, đến ngồi trước chỗ của người hát jiutai (jiutaiza) và hướng về shitetsure là Teruhi mà lên tiếng. Còn shitetsure thì ngồi một chỗ mà hát.
Đình thần (vai waki) của Thiên hoàng Suzaku cho biết Công nương Aoi con gái Tả thừa tướng bị ma ám trầm kha, dù đã hết lòng chạy chữa nhưng vẫn vô phương. Vì muốn tìm hiểu nguyên nhân nên phải mời cô đồng Teruhi (vai tsure) đến.
Đình thần (xưng danh tánh):
Ta là đình thần dưới trướng Thiên hoàng Suzaku. Nay được tin ái nữ của quan Tả thừa tướng là Công nương Aoi bị ma ám, bệnh tình nay vô cùng trầm trọng. Ta đã cho mời biết bao nhiêu tăng nhân đạo cao đức trọng đến dùng phép mầu cũng như lập đàn tràng giải hạn. Lại rước những thầy hay thuốc giỏi, hết lòng hết sức, thử biết bao nhiêu phương kế nhưng thảy đều không kết quả. Nghe tiếng cô đồng tên gọi Teruhi là người có thuật lạ dùng cây cung bằng gỗ tử để triệu hồn ma[13] nên nay vừa cho mời đến.
Đình thần (hướng về phía vai shitetsure – cô đồng Teruhi đang ngồi im):
Thế thì với cây cung gỗ tử này, mong cô hãy trổ tài để ta xem con ma đang ám công nương là hồn người sống hay là hồn người chết đi nào!
Cô đồng Teruhi (niệm chú):
Thiên thanh tĩnh, địa thanh tĩnh, nội ngoại thanh tĩnh, lục căn thanh tĩnh![14]
Cô đồng Teruhi (hát kiểu isei[15]):
Kẻ mà ta muốn gọi. Giờ đang lỏng dây cương. Cưỡi con ngựa màu tro. Vượt qua bãi biển dài[16]. Xem chừng cũng sắp tới.
Nghe tiếng cung gỗ tử của cô đồng bật băng băng, hồn oán của Rokujô ngồi trên chiếc xe bò bị phá gãy tìm đến. Nàng than thở cho nỗi phiền muộn của kiếp người và tỏ ra sầu khổ vì xe gãy nên không có phương tiện thoát khỏi kiếp luân hồi. Nàng cũng bày tỏ lòng oán hận của mình đối với Aoi, người đã gieo ra cảnh khổ đó.
Rôkujô I (hát kiểu isei):
Để thoát cảnh lửa cháy. Phật dạy sắm tam xa[17]. Nhưng cái thân xe gãy[18]. Biết tìm đâu đường ra. Nhà hoa bìm chiều xuống[19]. Bao buồn khổ xót xa!
Rôkujô I (đọc thơ kiểu shidai[20]):
Như bánh xe bò lăn[21], ưu sầu tiếp nối. Như bánh xe bò lăn, ưu sầu tiếp nối[22]. Ta đang trả nợ kiếp này hay chịu quả báo kiếp nào xưa!
Rôkujô I (đọc thơ kiểu sashi[23]):
Bánh luân hồi cũng giống bánh xe thôi. Mà một khi mang cái nghiệp làm người. Cõi lục đạo tứ sinh[24] ai thoát được. Thân kia đã yếu mềm như tàu chuối. Lại chập chờn bào ảnh nhấp nhô[25]. Hoa hôm qua nay là mộng vật vờ. Còn chưa hiểu, sao mà ta dại dột. Ngoài cay đắng còn mang niềm uất hận. Bởi giận người không thể nguôi quên. Cho nên khi cung gỗ tử gọi lên. Hồn oan ức của ta bèn tìm đến.
Rôkujô I (bước thêm một bước ra phía trước, hát bài sageuta[26])
Ôi chao hỗ thẹn làm sao. Hình dạng ta nay có khác nào cái buổi “tranh xe”! Cứ phải len lén đi, chẳng muốn cho ai thấy.
Rôkujô I (hát bài ageuta[27])
Nơi đây nhìn lên trăng thấy con trăng chiếu sáng[28]. Nhưng dầu có sáng, trăng chiếu cho ai kia chứ bóng trăng chỉ soi vật vờ[29] trên thân hình thảm hại của ta thôi. Ta có đó mà như không có đó, linh hồn cư ngụ mỗi trên chỗ mắc sợi dây cung gỗ tử. Hãy để ta trút hết niềm cay đắng. Hãy để ta trút hết niềm cay đắng!
Shite (Rokujô I) tiến ra giữa sân khấu trước chỗ đặt giàn trống (daishômae) sâu vào bên trong, ngồi xuống và tiếp tục hát jiuta. Như thế, cô đồng đã vời đưọc hồn oan tới và đình thần biết người đó là Công nương Rokujô.Giữa vai wakitsure là đình thần và vai shitetsure là cô đồng như thể đang có một cuộc đối đáp (mondo). Hồn oan (vai shite) độc thoại kể lại cuộc sống vinh hoa một thời của mình và bày tỏ nỗi hận lòng đối với Aoi
Rokujô I :
Tiếng cung gỗ tử đến từ phía nào kìa? (bước một bước qua bên tay phải). Tiếng cung gỗ tử vọng lại từ đâu nhỉ? (tiến một bước ra đằng trước làm như nghe ngóng)
Cô đồng Teruhi (như nói với Rokujô):
Tôi đang tựa vào cánh cửa chỗ vào chính điện[30] đây mà....
Rokujô I:
Không những ta không có hình dạng (hướng về phía shitetsure) mà cũng không ai thèm lên tiếng hỏi han ta (đi ra phía trước, quì trên chiếc cầu, ngang cây tùng thứ nhất, quơ cánh tay phải lên làm động tác gọi là shiori như đang chùi nước mắt).
Cô đồng Teruhi:
Lạ lùng thay! Cớ chi mà một vị phu nhân cao quí tôi không biết là ai lại ngồi trên chiếc xe gãy, có một đám thị nữ theo hầu, đang tiến đến đây. Người đàn bà này hãy còn rất trẻ, nàng đang nắm lấy càng một chiếc xe không thắng bò, sụt sùi than khóc, trông mà tội nghiệp!
Cô đồng Teruhi (nói với đình thần):
Hay là chính là người nầy đây, phải không thưa ngài?
Đình thần:
Phỏng chừng đó là người chúng ta đang ngóng đợi! (rồi làm như muốn đặt câu hỏi cho hồn oán qua cô đồng). Cớ sao hồn lại dấu diếm tính danh?
Rokujô I (lẳng lặng tiến ra ngồi xuống giữa sân khấu):
Mang cái thân sống trong cuộc đời hư ảo và thoáng qua như ánh chớp này, cũng như mọi người, ta đâu phải là kẻ từng đem lòng hận thù ai và ta nào đã biết buồn khổ bao giờ [31]. Thế mà chẳng biết tự lúc nào, hồn ta lìa khỏi xác và bắt đầu cuộc sống lang thang.
Rokujô I:
Vừa nghe được tiếng cung gỗ tử nên ta mới lần mò đến. Không biết các ngươi đoán biết ta chăng! Thực ra ta là linh hồn Công nương Rokujô, kẻ mang nặng oán hờn. Trong quãng đời vinh quang nay đã xa xưa, ta từng dự bao bữa tiệc thưởng hoa [32], tai nghe quen tiếng đàn tiếng địch buổi sáng mùa xuân trong ngự sở, mắt nhìn mãi cảnh chiều thu lá đỏ bên cạnh thiên hoàng [33], dưới ánh trăng vàng, say trong hương sắc [34]. Thế nhưng ngày nay đến hồi hẩm vận, ta chỉ còn là một cánh hoa bìm buổi sáng[35] đợi mặt trời lên để chịu cảnh héo tàn. Không biết tự bao giờ, trong lòng ta bùng lên một nỗi hận mênh mang như cành dương xỉ [36] đang nhú mầm trên cánh đồng hoang. Vì muốn rửa hận thù mà ta xuất hiện nơi đây.
Ban hợp xướng (hát sageuta thay cho Rokujô I):
Người ơi, người có biết cho chăng? Nếu là chưa, xin hãy nhớ rằng. Trên đời này, đừng bao giờ làm cho ai phải đau lòng. Không riêng gì người kia chịu khổ thôi đâu. Lòng oán thù của ta nay đã phơi bày ra như chiếc lá sắn bị lật thấy mặt sau[37]. Cả kẻ gây ra cảnh khổ cũng phải mang quả báo (Rokujô đưa tay lên làm động tác shiori như quệt nước mắt).
Ban hợp xướng (hát ageuta thay cho Rokujô I):
Vì nàng làm cho người khác khổ, vì nàng gieo nỗi khổ cho ta, nàng phải nhận phần quả báo. Bây giờ còn than thở nỗi gì? (Đứng một chỗ, nhìn trừng trừng vào tấm áo lụa tượng trưng cho Aoi đang nằm trên giường bệnh). Hận lòng ta muôn thuở quyết không tan! Hận lòng ta muôn thuở quyết không tan! (Lại làm động tác shiori).
Trong khi ban hợp xướng jiutai hát hai bài, vai shite là Rokujô I đứng dậy, tiến về phía tấm áo rồi đánh vào nó). Theo tiếng hát kakeai (hát đối đáp) của jiutai, shite múa. Lúc bài hát chấm dứt, shite nắm lấy tấm áo trùm lên đầu mình rồi đi về chỗ ngồi của người phụ trách đạo cụ (kôkenza) ở góc trái sân khấu nhìn từ chính diện. (Vì lòng hận thù dâng cao, hồn oán của Rokujô không cầm lòng được mới đánh vào tấm áo tượng trưng cho Aoi. Đối với nàng, nếu Aoi sống thì hãy còn được chung sống với Genji và như thế hận tình của nàng sẽ không tan nên nàng leo lên trên chiếc xe gãy, mang theo cả Aoi ra đi).
Rokujô I:
(Nhìn về hướng shitetsure tức cô đồng) Chao ôi, căm tức quá đi thôi. Bây giờ ta phải đánh con đàn bà này một trận cho bỏ ghét!
Cô đồng Teruhi (nói thay thị nữ)[38]:
(Nhìn thẳng vào mặt shite Rokujô) Sao người làm chi điều xấu hỗ . Địa vị chủ nhân phủ đệ đường số sáu, nguyên chính phi của đông cung, ngôi cao quí như thế mà lại giỡ trò con nhà thường dân, vợ cả hành vợ bé. Trông có được không? Dám xin lệnh bà nghĩ lại!
Rokujô I:
(Đứng một chỗ, hướng về phía shitetsure) Ngươi muốn nghĩ thế nào, ta cũng mặc. (Vẫn đứng). Giờ mà không đánh nó thì lòng ta chưa thỏa. Đến bên gối mà đánh cho này, đánh này (Nói xong, tiến lại chỗ đầu nằm, hơi quì xuống và đánh xuống chiếc áo bằng lá quạt đến thành tiếng phành phạch).
Cô đồng Teruhi (nói thay thị nữ):
Như thế đã đủ rồi. (shitetsure đứng lên, tiến đến gần Rokujô). Nếu làm quá, mai sau lệnh bà lại phải chịu quả báo đấy! [39]
Rokujô I:
Này Aoi, quả báo ngươi nhận lảnh hôm nay là kết quả những hành vi trong quá khứ khi ngươi gieo mối hận cho ta! (Đi về phía góc vuông jôza phía trái sân khấu)
Cô đồng Teruhi (nói thay thị nữ):
Giận hờn gì mà cứ hừng hực như lửa!
Rokujô I:
Vì trong ta, ngọn lửa hờn đang thiêu đốt châu thân [40].(Nhìn trừng trừng vào chiếc áo lụa tượng trưng cho Aoi)
Cô đồng Teruhi (nói thay thị nữ):
Giờ đây người hiểu ra rồi ?
Rokujô I:
Ta đã hiểu chứ sao không hiểu. (Vẫn nhìn trừng trừng vào chiếc áo lụa)
Hợp xướng (nói về Rokujô) :
Hận thù của nàng (Rokujô) đã xâm nhập vào hồn công nương Aoi. Hận thù của nàng đã xâm nhập vào hồn công nương Aoi. (Lúc đó, shitetsure ngồi xuống còn shite thì dậm chân và đưa tay lên quệt nước mắt). Mối hận của nàng (Rokujô) sâu xa đến nỗi trên giường bệnh công nương Aoi phải khổ đau than khóc (shite tiến ra phía trước). Than khóc mặc lòng, nếu nàng để công nương hồi phục (shite nhìn trừng trừng chiếc áo), e bà ta lại sẽ có dịp quay về, mãi mãi sánh đôi với Hoàng tử Genji (shite xoè quạt, đưa lên khỏi đầu, mắt vẫn không rời chiếc áo), con người tỏa ánh sáng hơn biết bao lần lửa đom đóm ánh bên bờ ao tối[41] (shite đưa mắt nhìn xuống thấp, đi thụt lùi vài bước).
Rokujô I:
Trong khi đó đời ta vùi chôn trong đám cỏ bồng[42].
Hợp xướng (nói thay Rokujô) :
Nghĩ mình nay không làm sao trở lại thời chưa biết đến chàng Genji và phải tan biến đi như giọt sương khô đọng trên lá cỏ bồng [43], thì làm sao chẳng căm hận cho được (xoay vòng vòng tiến về phía đặt giàn trống daishômae). Dù là trong giấc mộng (dậm chân theo nhịp phách), còn mong gì sống bên cạnh người xưa! (tiến ra trước mặt sân khấu) Chuyện đã qua lâu rồi mà sao lòng còn tưởng nhớ khôn nguôi. Soi tấm kính trong vắt kia (nhìn chầm chập tấm áo) mà hỗ thẹn cho hình ảnh những kỷ niệm phai tàn (gục đầu xuống)[44]. Ta hãy kéo Aoi lên chiếc xe gãy ta đang dựng đầu giường (lại nhìn chầm chập tấm áo) và lén bắt bà ấy đi theo. Hãy lẳng lặng đem đi không cho ai hay biết ( cúi xuống, trùm áo lên và cúi gầm mặt đi về chỗ người lo đạo cụ).
Đến đây là đoạn nghỉ (ai) giữa hai màn. Wakitsure (đình thần) gọi vai ai (tùy tùng của đình thần) ra và ra lệnh (đi tìm pháp sư Yokawa, người cao tay ấn hơn cô đồng Teruhi vì bà ta đã thất bại trước hồn oán của Rokujô). Vai ai đi đến phía cây tùng thứ nhất (the first pine, ichi no matsu) ở trên cầu hay hashigakari (bridgeway, đường từ bên trái hướng ra sân khấu) gọi waki ra. Waki tiến ra chỗ cây tùng thứ ba tức san no matsu (the third pine), nằm gần màn (agemaku hay curtain) buồng trò (mirror room, kagami no ma) và xa sân khấu nhất về phía trái chính diện. Sau khi vấn đáp với ai, waki bước vào sân khấu.Ai đến báo tin cho wakitsure (đình thần) là waki (Pháp sư ở Yokawa) đã đến, xong, rút lui khỏi sân khấu. Waki đứng ở khung vuông jôza ở góc trái, đối đáp với wakitsure (đình thần) đang đứng trước ban hợp xướng (jiutaimae). Sau đó waki đến quì xuống trước giàn trống, chỉa lá quạt vào ngực mình và chuẩn bị tụng kinh. Wakitsure ngồi trước chỗ người thổi địch (fuezamae).
Đình thần:
Có đứa nào không đấy?
Tùy tùng (ra trước giàn trống daishômae, quì xuống thưa):
Thưa ngài dạy gì
Đình thần:
Mi lên ngọn Hieizan đến chùa Yokawa thỉnh vị pháp sư[45] cho ta thật gấp để ngài đến làm phù phép chữa bệnh nương nương[46].
Tùy tùng:
Xin tuân lệnh!
(Nói xong bước ra ngoài đến khung vuông jôza bên trái sân khấu)
Tùy tùng:
Khổ ơi là khổ. Tôi nghe nói công nương Aoi bị ma ám tưởng là đã đỡ ra, ai ngờ càng ngày càng nặng. Phải đi gấp đến chùa Yokawa thỉnh pháp sư ngay mới được.
Tùy tùng (đứng ở cây tùng thứ nhất, nhìn vào buồng trò hỏi):
Thưa chẳng hay vị nào đang ở bên trong đó vậy?
Pháp sư Yokawa (ở vị trí cây tùng thứ ba nhìn ra chính diện sân khấu):
Người mà ngoài cửa sổ thì cửu thức[47] phân minh, tâm hồn thanh tĩnh, trên sàng bí mật luyện thập thừa[48] quán pháp, dùng phép tam mật[49] để hợp nhất mọi niệm với chư Phật . Chứ ai đang hỏi thăm ta đó vậy?
Tùy tùng (hướng về phía pháp sư):
Tôi là người quan đại thần[50] sai đến.
Pháp sư Yokawa
Thế ngài sai ngươi có việc chi nào?
Tùy tùng:
Thưa Công nương Aoi đang bị ma ám, bệnh tình càng ngày càng trầm trọng, khổ sở không sao chịu nổi. Vậy xin thỉnh ngài đến ngay và dùng pháp thuật để cứu lấy nương nương.
Pháp sư Yokawa:
Hiện nay ta đang bận luyện một pháp thuật đặc biệt nhưng nếu đại thần đã có lòng mời như thế thì ta sẽ đi thôi. Ngươi hãy về trước báo tin đi.
Tùy tùng:
Thế thì xin phép thầy cho tôi về thưa trước.
Tùy tùng:
Thưa tiểu thần đã thỉnh được pháp sư đến nơi.
Đình thần:
Thế là tốt lắm.
Pháp sư Yokawa:
Tôi đang luyện phép dở dang nhưng nghe đại nhân cho gọi nên xin đến hầu ngay.
Đình thần:
Đêm hôm như thế mà nhà thầy cũng chịu khó cất công đến. Hạ quan xin cám ơn.
Pháp sư Yokawa:
Dám xin đại nhân cho biết con bệnh hiện đang ở đâu?
Đình thần (hướng về tấm áo lụa tượng trưng cho Aoi):
Ở nơi đây. Thầy hãy xem bệnh trạng đã đến đâu.
Pháp sư Yokawa (nhìn về khía tấm áo):
Đây là triệu chứng của người bị tà khí bên ngoải xâm nhập. Hãy để bần đạo thử một phép xem sao.
Đình thần:
Thầy ra tay nhanh cho.
Pháp sư Yokawa:
Xin tuân lệnh.
Pháp sư ra sức khấn khứa. Hồn oán lại hiện ra nhưng trong hình dạng ác quỉ và đuổi rượt pháp sư. Pháp sư bèn khấn nguyện Ngũ Đại Tôn Minh Vương, rốt cục hàng phục được ác quỉ. Trong phần này, trước tiên vai waki tức pháp sư theo tiếng nhạc hayashi bước ra giữa sân khấu. Vai atojite (shite màn thứ hai) là Rokujô II choàng áo gấm đẹp đến nằm phủ phục bên chỗ khung vuông jôza. Pháp sư lần tràng hạt và đọc kinh thì Rokujô II vùng đứng lên, vung đả trượng (uchizue) đấu nhau với pháp sư. Rốt cục trước uy lực Thần Phật, bị pháp sư hàng phục, Rokujô lui về ngồi yên một chỗ ở khung vuông jôza sau khi đã ném gậy đi.
Phần này có Notto (chúc từ, nguyên là chữ Norito đọc rút ngắn lại), với mục đích ca tụng thần linh, với âm nhạc hayashi mở đầu cho lời khấn nguyện của tăng lữ, pháp sư.
Pháp sư Yokawa:
Ta là kẻ hành giả dùng pháp thuật để cứu người, theo gương của ngài En no Ozuno[51] ngày trước. Xưa ngài tu trên hai đỉnh Ômine và Kasuragi[52] vì xem đó như Thai Tạng Giới và Kim Cương Giới[53], cũng là hai bộ phận của một vật đồng nhất.Lúc đó ngài đã quét sạch sương bám đầy như bảy loại châu báu[54] trên tấm áo mình. Áo ngài mặc là tấm cà sa của lòng nhẫn nhục[55] có thể đẩy lui mọi vật không thanh tịnh. Vừa lần tràng hạt bằng gỗ tử đàn kêu lách cách, ngài không hề ngơi đọc kệ.
Pháp sư Yokawa (hướng về phía Rokujô):
Hàng Tam Thế Minh Vương trấn phương đông[56], mamakusa mandabasarada[57] !
(Rokujô nằm phục xuống)
Khấn (inori) : Theo nhịp âm nhạc hayashi, pháp sư khấn khứa. Rokujô II vung cây đả trượng chạy theo rượt pháp sư. Pháp sư vừa khấn vừa thối lui.
Rokujô II:
(Quì trước tấm áo tượng trưng cho Aoi)
Này, thầy tu kia, hãy cút ngay.
(tay vung cây đả trượng)
Không cút đi, đừng trách ta độc ác.
(Mắt trừng trừng nhìn tấm áo)
Pháp sư Yokawa:
Dù nhà ngươi là quỉ dữ đến mức nào (Rokujô II đứng dậy), kẻ tu hành này hãy còn nhiều pháp thuật cao hơn (Rokujô II đi vòng vòng đến trước giàn trống).
Ta sẽ tiếp tục lần tràng hạt (pháp sư đứng lên, tiến về phía Rokujô II và tiếp tục khấn khứa).
Hợp xướng (hát lời pháp sư):
(Rokujô nâng gậy bằng hai tay) Giáng[58] TamThế Minh Vương trấn phương đông! Giáng Tam Thế Minh Vương trấn phương đông! (Rokujô dậm chân theo nhịp phách)
Quân Xá Lợi Minh Vương trấn phương nam! (Rokujô chỉ tay về phía cầu bên trái sân khấu)
Đại Uy Đức Minh Vưong trấn phương tây! (Rokujô hướng về phía ban hợp xướng)
Kim Cương trấn phương bắc! (Rokujô đi vòng đến trước giàn trống)
Dạ Xoa Minh Vương! (Rokujô về chính giữa sân khấu)
Đại Thánh trấn trung ương.
Bất Động Minh Vương, mamakusa mandabasarada! (Rokujô dậm chân theo nhịp phách)
Sendamakaroshana (Rokujô quay vào trong một góc (sumi), phía trái, trước sân khấu) sowatayauntarasendakanman! (Rokujô vung đả trượng trước pháp sư, lại đến bên tấm áo, quì xuống rồi lại đứng lên).
Thính ngã thuyết giả đắc trí tuệ (Rokujô dương gậy chực đánh pháp sư), tri ngã tâm giả tức thân thành Phật![60] (Rokujô thụt lui về chỗ jôza tức khung vuông bên trái bên trong sân khấu và ngồi yên).
Rokujô II:
Ối chao ôi, bát nhã thanh[61] (pháp sư ngồi ở giữa sân khấu, nhìn thẳng mặt Rokujô) kia, ấy là tiếng nói của chư Phật, mạnh kinh khủng thật!
Hợp xướng (lời Rokujô):
Này oan hồn (Rokujô nhìn thẳng pháp sư), ngươi phải ngừng lại ở đây thôi. Về sau, không được đến tác quái nữa nghe! (Rokujô cầm quạt lên)
Lúc đó, pháp sư tiếp tục đọc kệ làm cho lòng của oan hồn lắng dịu và hồn tìm được sự an ủi. Bồ Tát cũng hiện ra cứu độ, hồn oan được thành Phật.
Hợp xướng (hát kiri tức là bài để kết thúc):
Lời của nhà tu khi niệm tên Bất Động Minh Vương và chư thần (Rokujô đứng lên, pháp sư cũng đứng lên và đi về utaiza nơi có ban hợp xướng và ngồi xuống) đã đi thẳng vào lòng ác quỉ, hiện thân của Công nương Rokujô. Nàng đã được Bồ Tát cứu độ. Vị Bồ Tát ấy cũng đã hiện ra đây với hình dáng đầy lòng từ bi và sự nhẫn nhục. Ngài đã giúp cho nàng quên hết mọi oán hờn xưa cũ (Rokujô xòe cánh quạt làm động tác yuuken[62]) và đưa nàng về cõi phúc của những người được hoá thân thành Phật ( Rokujô chắp tay và nhìn về chính diện sân khấu). Thật là việc vui mừng nào có chi hơn
(Kết thúc vở)
Mặt nạ quỉ (cho vai công nương Rokujô II)
Trả Lời Với Trích Dẫn
Bookmarks