[Tham khảo] Kỹ thuật viết HAIKU cổ điển

[Kasumi]

KỸ THUẬT VIẾT HAIKU CỔ ĐIỂN

Làm thơ haiku lối cổ điển, cần dựa trên một số kỹ thuật cơ bản:

- Khôi hài và chơi chữ :

Yếu tố “ hài ” là cơ sở của haiku cho nên ngay người nghiêm trang như Basho tuy không đùa cợt nhưng không vì thế mà thiếu vẻ hóm hỉnh. Ông cũng không quá nặng nề trong lối diễn tả hay thiên về lý luận, giáo huấn mà thường dùng các lối chơi chữ như đa số người viết haiku:

Thu, Futami, chia tay,
Vỏ sò cũng chẻ hai.

(Bài Hamaguri no, thơ Basho trong Oku no michi)

Ý nói ông từ giã bạn ở Futami để lên đường thăm đền Ise gặp lúc mùa thu hầu tàn, cả sò trên bãi biển đã mất xác, chỉ còn trơ vỏ.

Nguyên văn bài nầy như sau:

Hamaguri no
Futami ni wakare
Yuku aki zo

Futami ni wakare có hai nghĩa :

- Chia tay ở vùng Futami (futami còn có nghĩa là “gặp hai lần”)

- Chia ra làm hai mảnh (vỏ sò)

Yuki aki cũng có hai nghĩa:

- Mùa thu lúc ta lên đường

- Mùa thu cùng ta lên đường

Tuy trò chơi chữ không còn ý nghĩa gì trong thời đại mới nhất là đối với một độc giả ngoại quốc nhưng chủ tâm của Basho đáng được đánh giá.

- Ngắn gọn:

Sự ngắn gọn là linh hồn của haiku tuy phải chú ý đến ý nghĩa và âm điệu để bài thơ khỏi trở thành một tờ điện tín. Ngắn gọn cũng là tinh thần của Thiền tông và sự xóa bỏ các đại danh từ làm cho biên giới giữa chủ thể và khách thể xóa nhòa.

- Nghĩ âm:

Tiếng Nhật rất giàu yếu tố nghĩ âm nghĩa là sự biểu hiện trực tiếp của vật thể. Khi Buson lập lại chữ “notari notari” để nói về tiếng sóng biển tràn vào bờ hay “ochikochi ochikochi” với ý nghĩa “chỗ nầy chỗ nọ” hay khi Issa viết “yurari yurari” diễn tả đàn đom đóm lay động” đều có hiệu quả âm thanh khi đọc lên.

- Khổ 5/7:

Bài waka hay tanka với hai câu : kami no ku “ câu trên” (5/7/5) và shimo no ku “câu dưới” (7/7) thường do hai người viết để trao đổi (giữa hai người yêu hoặc trong khi tặng đáp) đã bị cắt đi còn có “câu trên” nhưng dù sao nhịp điệu 5/7 vẫn còn giữ. Có một số biến thể như 8/8/5 (trong thơ của Kikaku), 8/7/5 hay 10/7/5 hay 5/10/5 hay 6/8/5 như một số bài của Bashô. Còn có cả những bài viết theo nhịp 3/5/3/5 hay 4/4/3/3/2 vv...

- Biết ngắt câu :

Những cách ngắt câu với chữ ngắt câu (kireji) ya, kana, keri, mogana, zo, ka, na, yo… đều có ý nghĩa riêng và đặt ở một chỗ được chỉ định trong bài thơ. Ya để diễn tả sự ngạc nhiên, nghi ngờ hay nghi vấn. Keri chỉ một chuyện gì đã qua rồi còn để lại sự cảm động hay luyến tiếc. Kana là một từ thường không mang ý nghĩa gì đặc biệt nhưng cũng như từ kana hay kamo trong waka, nó có nhiệm vụ báo cho người đọc biết chữ đặt trước nó là trọng tâm của bài thơ. Các tiếp vĩ ngữ -ke, -se, -e, -re là động từ dùng ở mệnh lệnh cách (hãy, nên, đi nào).

- Mùa:

Trong haiku, yếu tố mùa rất quan trọng tuy với thời gian nó bớt đi sự quan trọng quyết định của buổi đầu.Bài haiku thường có một chữ liên quan đến mùa (kigo = quý ngữ) ngay trong câu đầu tiên (hokku = phát cú) . Nó có thể suy diễn từ khí hậu nóng lạnh, ngày dài hay ngắn, thời tiết, địa lý, tên chùa chiền, quần áo, hội hè, lễ lạc, chim chóc, hoa cỏ, cây cối.

Khi chỉ nói “trăng” (tsuki) không thôi thì phải hiểu là trăng tròn mùa thu, bằng không phải chính xác hơn như oborozuki “trăng mờ mùa xuân”, kangetsu “trăng lạnh mùa đông”. Nói “hoa” (hana) tức là hoa anh đào, “ ngủ ngày” để chỉ mùa hè, “gieo lúa mạch” để chỉ mùa đông. Những qui ước nầy giúp tiết kiệm được chữ dùng trong việc thông tin trong thơ.

Tuy vậy, trong haiku hiện đại, sự bó buộc nầy đã bớt cứng nhắc vì có những chủ trương từ bỏ nó.

Sau đây là một ví dụ đơn giản.

Bài thơ :

Mưa tháng năm, sông rộng,
Bên bờ, hai túp nhà.


nói lên cái mát mẻ của những trận mưa mùa hạ làm cho mặt nước sông đầy và cái thanh thản của cuộc sống đồng quê. Tác giả cũng chơi chữ khi đặt chữ“năm” trong “mưa tháng năm” với “hai” trong “hai túp nhà” .

Samidare ya (Mưa tháng năm)

Trong câu đầu gọi là sơ cú, sơ ngũ hay thượng ngũ này đã có một kigo (chữ về mùa) “samidare” hay “mưa tháng năm” để chỉ mùa hè. Chữ “ya” không có nghĩa, đóng vai trò ngắt câu.

Taiga wo mae ni (Trước mặt dòng sông lớn)

Câu thứ hai gọi là nhị cú, trung thất

Ie niken (Hai mái nhà)

Câu thứ ba gọi là kết cú, tọa ngũ hay hạ ngũ.

theo erct

[Kasumi]

Tượng Basho ở Hiraizumi, Iwate (Ảnh theo Wikipedia)

Haiku (Hài cú) là loại thơ độc đáo của Nhật Bản, xuất phát từ ba câu đầu (hokku, phát cú) của những bài renga (liên ca) có tính trào phúng gọi là renga no haikai mà sau gọi tắt là haikai (bài hài). Thể thơ haiku được tạo ra vào thế kỉ 17 và phát triển mạnh vào thời kì Edo (1603 - 1867) khi đã dần mất đi sắc thái trào phúng mà mang âm hưởng sâu thẳm của Thiền tông. Thiền sư thi sĩ lỗi lạc Matsuo Basho được thừa nhận là người khai sinh ra haiku và Yosa Buson, Masaoka Shiki đã hoàn thiện nó dưới diện mạo và tên gọi như chúng ta thấy ngày nay. Đây có lẽ là thể thơ ngắn nhất thế giới bởi mỗi bài haiku, mặc dù đôi khi ta vẫn thấy có những hình thức khác, nhưng thường chỉ vỏn vẹn 17 âm tiết trong 3 câu 5+7+5 (17 âm tiết tiếng Nhật có khi chỉ vài ba từ ít ỏi, 3 câu trong cú pháp haiku cũng thường được viết thành một dòng). Chẳng hạn bài thơ con ếch nổi tiếng sau đây của Matsuo Basho trong tập Xuân nhật (Haru no hi, 1686) viết chung với đồ đệ, có cú pháp 5+7+5 âm tiết:

Furuikeya
Kawazu tobikomu
Mizu no oto

Dịch thơ:

Ao cũ
Con ếch nhảy vào
Vang tiếng nước xao.

Với dân tộc Nhật Bản, haiku được xem như tinh hoa của văn hóa dân tộc. Dưới góc nhìn của Thiền tông, haiku là thể thơ đặc biệt có thể hàm chứa được thực tại nhiệm mầu trong vỏn vẹn 17 âm tiết, vừa sâu lắng uyên thâm, lại vừa đơn sơ giản dị, nhiều khi trở thành phương tiện hữu hiệu truyền tải một công án để các môn sinh tu tập Thiền. Chủ đề của thơ haiku thường ***g vào khung cảnh của bốn mùa.

Niêm luật cơ bản của haiku

Trong thơ haiku bắt buộc phải có kigo , quý ngữ) nghĩa là từ miêu tả một mùa nào đó trong năm. Có thể trực tiếp hay gián tiếp thông qua các hình ảnh, hoạt động hay những cái gì đó mà mang đặc trưng của một mùa trong năm.

Mỗi bài thơ thông thường có cấu trúc âm tiết 5 + 7 + 5 trong ba câu. Tuy nhiên, ngay cả tổ sư của haiku Matsuo Basho cũng đôi khi sử dụng ít hơn hoặc nhiều hơn số âm tiết đã nói trên.

Thơ haiku không có luật vần, nhưng tiết tấu và âm điệu của bài vẫn cho phép ngâm nga như một bài ca.

Tứ trụ haiku của Nhật Bản:

Matsuo Basho (1644 - 1694)
Yosa Buson (1716 - 1784)
Kobayashi Issa (1763 - 1828?)
Masaoka Shiki (1867 - 1902).

Haiku của thi sĩ Basho:

Shizukasaya
Iwa ni shimiiru
Semi no koe

Dịch thơ:

Tịch liêu
Thấu xuyên vào đá
Tiếng ve kêu

Giáp Nguyễn
vi.wikipedia.org

[KHA]

Vậy là đã hiểu thế nào là Haiku 5-7-5 .
Anh đào rụng trước thềm
Người đi biền biệt chẳng ở bên
Mưa trắng... xoã tóc mềm

Đó Haiku LCK làm

[Kasumi]

ủng hộ admin tham gia mang vinh quang về cho JPN :gem34:

============

Thơ Haiku và Thiên Nhiên 1




Con bạch tuộc nằm trong lọ ,
Thả hồn theo những giấc mơ ,
Trên biển trăng mùa hạ

Takotsubo ya
hakanaki yume wo
natsu no tsuki

( Matsuo Basho )


Loài bạch tuộc thích bò vào những khe đá dưới biển . Để bắt chúng , chỉ cần thả những cái lọ sành xuống đáy biển vào ban đêm . Bạch tuộc bò vào , và chỉ khi giật mình tỉnh dậy khi người ta kéo những chiếc lọ lên vào sáng hôm sau .

Bài thơ vẽ lên hình ảnh mặt trăng trên biển vào một đêm hè . Dưói đáy nước , nằm sóng soài trong lọ , con bạch tuộc thả hồn lang thang , không hề biết số phận mình sẽ ra sao vào sáng hôm sau .

Basho làm bài Haiku này cách đây hơn 300 năm , khi đang nhàn du ở vùng Kansai ( Osaka ) ở tuổi 44 , 45 . Bài thơ xuất hiện trong nhật ký du hành của ông tựa đề Oi no kobumi ( Ký sự của một cái hòm đeo lưng sờn cũ )

Những bài viết trước và sau này trong cuốn nhật ký giúp ta biết rằng Basho viết nó ở Akashi , gần Kobe . Akashi nằm tại một trong những cửa ngõ vào vùng biển Nội hải Seto , và nổi tiếng có nhiều bạch tuộc . Có lẽ Basho đã thấy một số bẫy bạch tuộc nằm trên bờ biển khi ông tản bộ qua đó . Việc ông nhắc đến trăng trong bài thơ không có gì đáng ngạc nhiên , vì đã có nhiều bài thơ ca ngợi cái đẹp của ánh trăng trên vùng này . Akashi còn là bối cảnh cho tác phẩm Genji Monogatari , một kiệt tác của thế kỷ thứ 11 , mà chủ đề nói về sự mong manh của tình yêu .

Cái bối cảnh lịch sử và văn học này giúp ta hiểu được những chữ " thả hồn theo những giấc mơ " . Bài thơ có ngụ ý xa xôi chứ không phải chỉ là một con bạch tuộc đắm mình trong một giấc mộng hão huyền . Chỉ khi chúng ta hiểu được bối cảnh của Akashi thì chúng ta mới thưởng thức trọn vẹn cái cảm xúc độc đáo được diễn tả một cách hài hước qua hình ảnh con bạch tuộc trong bài thơ . Bài thơ đưa ta liên tưởng đến số phận của chính mình - cuộc sống thật ngắn ngủi nhưng lại ấp ủ biết bao kỳ vọng và mơ uớc để cuối cùng tất cả đều trở thành mây khói - tựa như một giấc mơ !


( Takamura Yutaka , thi sĩ thơ Haiku )


-----------------------------


Thơ Haiku và Thiên Nhiên 2




Từng mảnh xiêm y
Rời thân thể ngọc đi ngắm hoa về
Sợi hồng lưu luyến

Hanagoromo
nuguya matsuwaru
himoiroiro

( Sugita Hisajo )


Ngày xưa tại những buổi họp mặt dưới những cây anh đào nở rộ , phụ nữ mặc những bộ kimono gọi là hanagoromo . Hãy tưởng tượng một trong các cô gái này về nhà sau khi dự hội ngắm hoa , lòng vẫn còn phấn khích nhưng đã hơi mệt , cởi những sợi dây buộc y phục trên người . Một bộ Kimono đầy đủ có bảy lớp và dây buộc màu sắc và chiều rộng khác nhau . Những sợi dây lụa thường vướng vào áo như lưu luyến tấm thân ngà ngọc .

Cái lưu luyến của những sợi dây như không muốn rời thân thể của người con gái là niềm cảm hứng của bài haiku này . Những sợi dây màu tượng trưng cho những cảm xúc hưng phấn sau buổi hội , và cái cảm nhận êm ái về nữ tính của cô gái .

Sugita Hisajo viết về bài thơ của bà năm 1928 như sau : " Khi cởi từng lớp áo Hanagoromo , người con gái hơi bực mình vì những sợi dây cứ vướng vào áo cô , và cô đang mệt nhưng thú vị sau buổi ngắm hoa ( Hanami ) . Bài thơ của tôi để lộ một thoáng riêng tư qua hai khía cạnh của sợi dây - cái đẹp của màu sắc và cái vướng mắc trong động tác " .

Chỗ mạnh của cảnh tượng mô tả trong bài thơ nằm ở khả năng hé lộ một thoáng riếng tư mà không phải lựa lời , đồng thời vẽ lên một bức tranh tuyệt tác .

Sugita là một trong những nữ thi sĩ nổi tiếng nhất vào nửa sau thập niên 1920 . Tác phẩm của bà được in thành một tuyển tập sáu năm sau khi bà qua đời .


( Nakamura Yutaka , thi sĩ Haiku )


-----------------------------


Thơ Haiku và Thiên Nhiên 3




Người anh hùng đô vật
Lướt nhẹ giữa biển
người ái mộ .

Yawarakani
hitowakeyukuya
kachizumo

( Takaikito )


Ngày nay những cuộc thi đấu sumo ( đô vật Nhật Bản ) được tổ chức mỗi năm 6 lần , mỗi lần kéo dài 15 ngày . Qua bài thơ Haiku lâu đời này chúng ta có thể giả định rằng cuộc tranh tài được tổ chức vào đầu thu . Đó là vì mới đầu môn Sumo không phải là một môn thể thao mà là một sự kiện tôn giáo được tổ chức mỗi mùa thu trước lúc gặt . Các đô vật từ những làng nông nghiệp chia thành hai nhóm , Đông và Tây . Phe thắng tin rằng thần thánh ban ơn cho họ , và họ sẽ được mùa lớn .

Khi nhà thơ làm bài thơ này vào hậu bán thế kỷ 18 , môn Sumo đã mát phần lớn ý nghĩa tôn giáo mà chỉ còn được thi đấu như một môn thể thao hào hứng cho người ta xem . Các đô vật Sumo cũng có nhiều người mến mộ như các nghệ sĩ Kabuki ( môn ca kịch cổ điển Nhật Bản ) .

Nhà đô vật thắng trận rời sân đấu trong vinh quang . Chúng ta có thể tưởng tượng rằng trận đấu mô tả trong bài thơ này là một trận giữa hai đo vật nổi tiếng trước đám đông hò hét cổ võ , chen lấn xô đẩy nhau để tiến gần cho đựơc người anh hùng thắng trận khiến anh ta không thể ra khỏi đấu trường .

Trong khi người bại trận cúi đầu , thỏng vai rút kui vội vã khỏi khán đài thì người thắng cuộc ngẩng cao đầu , ưỡn ngực khoan thai thả những bước dài tự hào nhưng không mất đi sự khoan nhu . Cách dùng chữ Yawaraka-ni ( khoan nhu ) làm nổi bật hình tượng nhà thơ muốn diễn tả ở đây - một lực sĩ đô vật vừa toát ra vẻ tự hào , vừa tốt bụng .

Bài thơ Haiku này từng luôn được ngưỡng mộ và được xem là một bài thơ tiêu biểu cho bút pháp già dặn của Kito . Ông là một đệ tử được trọng vọng của Yosa Buón , một trong những thi sĩ Haiku xuất sắc nhất thời bấy giờ . Kito nhuận bút nhiều tác phẩm của các thi sĩ thuộc trường phái của thầy ông .

( Nakamura Yotaka , thi sĩ haiku )

credit all: aikidovjccshudokan