Tiếng Nhật chính thống nhưng không mới

[Acmagiro]

Viết nhật ký không chỉ là đặc điểm của người phương Tây mà người Nhật cũng có thói quen này. Nhưng sổ nhật ký của người Nhật có một đặc điểm là sau khi viết sự kiện gì xảy ra vào ngày nào tháng nào giờ nào thì họ luôn chừa một dòng dành cho thời tiết của ngày đó. Quả nhiên Nhật là dân tộc luôn sinh hoạt theo thời tiết.
Vì thế mà tiếng Nhật đã sản sinh ra nhiều từ liên quan tới thời tiết mà các ngôn ngữ khác không có hay ít thấy.
Khoảng đầu tháng tư thì công nhân viên chức được nghỉ nhiều ngày liên tục nên họ thường tổ chức đi dã ngoại, leo núi. Và họ thường "cấm" những người được gọi là "Ame Otoko" (雨男 - người mưa?) đi theo. Ame Otoko là từ độc đáo để chỉ những người hễ khi bắt tay làm chuyện gì, khi đi đâu đó là trời đổ mưa. Không biết là mê tín hay trùng hợp mà thực tế là có nhiều người như vậy.



Một trong tứ đại văn hào thời Minh Trị là Ozaki Kouyou (尾崎紅葉 - những ai từng học tiếng Nhật ở bậc đại học chắc cũng có lần đọc qua một vài tác phẩm của văn hào này) cũng là một Ame Otoko, hễ ông ta đi ra ngoài là trời đổ mưa. Lúc bấy giờ có Sasaki Nobutsuna (佐々木信綱), ngọn cờ đầu của thi đàn thời Minh Trị cũng là một Ame Otoko nổi tiếng.
Nhưng kỳ lạ là khi hai ông này đi chung với nhau thì trời lại khô ráo sáng sủa. Người ta cho rằng hai ông này đều là "người mưa", nên âm tính gặp âm tính lại thành ra dương tính và trời nắng ráo.

[Acmagiro]

Bài hát Akatombo (chuồn chuồn đỏ) mở đầu bằng một đoạn rất nên thơ là Yuuyake Koyake no Akatombo...(夕焼け小焼けの赤蜻蛉). (Nghe bài hát và lời dịch tiếng Việt tại: [media]http://www.youtube.com/watch?v=oGCnZ3yETXE[/media] )

Yuuyake là ráng chiều, nhưng còn Koyake thì phải hiểu làm sao đây? Có lẽ là hiện tượng ráng chiều nhưng không toàn phần như Yuuyake? Nếu nhìn tự dạng 小 thì có lẽ nhiều người sẽ đoán như vậy. Không phải, tiếp đầu ngữ "Ko" (小) rất thường hay xuất hiện trong những trường hợp như vậy. おお寒小寒 (Oosamu Kosamu, trong một bài hát của trẻ con vào mùa đông) cũng là một ví dụ cho trường hợp này.



Thời Taishou (大正), bọn trẻ con ở Tokyo hay chơi trò "tuột quần" chúng bạn. Chúng giữ chặt Kimono của mình không cho đối phương giở lên và tranh nhau giở gấu quần của bạn lên để xem mông. Đây là trò chơi "oshiri no youjin koyoujin" (おしりの用心小用心) (hãy cẩn thận với cái mông) và tiếp đầu ngữ "Ko" ở đây chỉ mang ý nhấn mạnh.
Vì thế nên Yuuyake Koyake chỉ là hình thức nhấn mạnh của Yuuyake mà thôi.

Câu thứ hai trong bài là "Owarete mita noha itsu no hika" (負われて見たのは いつの日か)
sẽ khiến người đọc nghĩ đến cảnh tác giả bị rượt đuổi trên đồng (追われ) nếu không nhìn chữ. Kỳ thật "Ou" ở đây tức là "Ombu suru" (負んぶ), nên câu này phải hiểu là tác giả nhìn thấy khi được cõng trên lưng.
Đây là bài hát mang âm hưởng buồn về một cảnh làng quê thanh bình. Bài hát này rất quen thuộc với học sinh tiểu học trên khắp đất nước Nhật Bản trong thời gian chiến tranh Thế giới sắp kết thúc. Đối với người Đài Loan trong thế hệ đó, những người được hưởng nền giáo dục của Nhật thì không ai có thể quên được bài hát này. Bài hát được phổ nhạc từ bài thơ của tác giả Miki Rofu viết về ký ức tuổi thơ đồng quê của mình. Quê hương tác giả là vùng Hakodate phía bắc, bài này gợi nhớ lại những mảnh ký ức của tác giả khi được người chị cõng đi trên con đường làng trong buổi chiều tà. Hình ảnh con chuồn chuồn đậu trên cây sào tre là một hình ảnh nông thôn bình dị, đẹp đẽ nhưng cũng man mác buồn. Có lẽ vì thế mà sau khi bại chiến, người Nhật đã đón nhận bài hát này hết sức nồng nhiệt. Không một ai không biết đến bài này, nó gợi lên những kỷ niệm buồn về một quá khứ yên ả, thah bình đã qua...

Nhất Như tạm dịch ý

"Trong ráng chiều, chú chuồn chuồn đỏ. Tôi nhớ ngày nào chị cõng trên lưng Trên cánh đồng năm xưa, tiếng trẻ hái dâu, hái đầy một giỏ mộng mơ. Tôi nhớ chị tôi mười lăm đi lấy chồng, mãi ngóng trông tin tức quê nhà. Trong ráng chiều, chú chuồn chuồn đỏ, đậu mãi trên ngọn sào năm xưa".

[Acmagiro]

Mukou Jima (向島) là một địa danh ở Tokyo, ngay bên bờ sông Sumida là một địa điểm ngắm hoa Anh đào rất nổi tiếng thời tiền chiến. Có một người khách miền quê vào một quán trà trên bờ đê sông Sumida, gọi món đặc sản là bánh Sakura mochi. Người khách này ra vẻ như không biết cách ăn nên ăn luôn cả phần lá bọc bên ngoài bánh. Bà chủ quán thấy thế mới nói

- Bánh đó anh hãy lột vỏ ra rồi ăn...

Vị khách chỉ đáp lại "vậy sao" rồi ngoảnh mặt ra phía sông Sumida mà ăn.
Câu chuyện cười này rất phổ biến ở Tokyo vì người vùng này phát âm cụm từ "lột vỏ" (皮をむく -kawa wo muku) có dấu nhấn trùng với cụm từ "hướng ra sông" (川を向く-kawa wo muku) vốn đồng âm với nhau.
Nhưng câu chuyện này sẽ trở nên vô ý vị ở miền Kansai như Kyoto, Osaka vì ở đó người ta phát âm có giấu nhấn phân biệt rõ ràng giữa "lột vỏ" và "hướng ra sông".



Bây giờ phát âm của vùng Tokyo được xem là chuẩn của tiếng Nhật nhưng không phải vì thế mà nói phát âm của vùng này là hoàn hảo nhất mà chỉ là vì lý do lịch sử mà thôi.

[Acmagiro]

Giáng sinh là nghi lễ tôn giáo của người phương Tây nhưng ngày nay nó đã mất đi ý nghĩa tôn giáo mà trở thành một sự kiện văn hóa của nhân loại. Nếu có ai đó ở Hawaii gửi cho bạn tấm thiệp mừng Giáng sinh từ Hawaii thì trên thiệp sẽ thấy đề là Meli Kalikimaka và người Nhật sẽ đọc là メリ. カリキマカ. Lễ Giáng sinh cũng được người Nhật mô phỏng theo âm của chữ Christmas mà thành Kurisu Masu (クリスマス).



Tiếng Hawaii không có nhiều phụi âm, chỉ chừng mười âm là hết. Vì không có âm s nên họ dùng âm k gần giống để thay nên Christmas đã trở thành Kalikimaka. Ngoài ra tiếng Hawaii cũng không có âm d, t và b nên dùng k thay cho d, t và p thay cho b. Nên tháng mười hai (December) trở thành Kekemapa.

Tuy nhiên người Mỹ cũng thường đùa nhạo người Nhật bằng cách phát âm rõ từng chữ Ku. Ri. Su. Ma. Su và có lẽ họ nhìn cách phát âm này cũng hệt như người Nhật nhìn cách phát âm của người Hawaii.
Người ta thường có cái tự phụ ngôn ngữ của nước mình siêu việt, nhưng thực ra nếu lấy từ con mắt của một người nước khác thì họ cũng sẽ thấy tiếng nước họ như vậy và tiếng nước mình...kém hơn. Đúng là ai cũng thấy mình đẹp và người khác xấu cả.

__________________________________________________ _____

[Acmagiro]

Train, từ tiếng Anh có nghĩa là xe lửa, tàu lửa, hỏa xa. Từ “hỏa xa” nếu viết sang Hán tự sẽ là 　火車. Trong tiếng Nhật cũng có chữ Hán này, đọc là “kasha” nhưng lại hoàn toàn không mang nghĩa “xe lửa” như trong tiếng Việt và tiếng Tàu. Xe lửa trường hợp này là Ressha (列車).

Thế còn Kasha (火車) thì như thế nào?

Đó là một từ phát tích từ Phật Giáo. Kasha là chuyến xe (có lửa) chở người lúc sống làm nhiều chuyện ác xuống địa ngục. Vì thế mà phái sinh thêm một từ rủa người: Kasha baba (火車婆). Đây là tiếng rủa bà già ác độc, mụ già ác, trong kiếp sau sẽ bị Kasha đưa xuống địa ngục. Từ này tương tợ với Oni baba (鬼婆).



Tiếng Nhật và tiếng Việt đều sử dụng chung một lượng lớn từ gốc Hán. đây là thành phần không thể thiếu trong cả hai ngôn ngữ. Người Việt có thuận lợi khi học tiếng Nhật, theo nhiều người nói, là kho từ gốc Hán. Tuy nhiên có rất nhiều trường hợp viết cùng chữ Hán nhưng nghĩa của nó trong tiếng Việt và tiếng Nhật hoàn toàn khác nhau. Trường hợp “Kasha” chỉ là một ví dụ.

[Acmagiro]

Mới dọn đến nhà mới một ngày mà bà lão hàng xóm đã sang nhờ… lôi con chuột ra khỏi miếng keo. Nhà toàn đàn bà nên chẳng ai dám làm. Khi vừa nói tiếng “Chuột!” đẫ bị chỉnh ngay.


-Ấy cháu đừng gọi tên. Phải gọi là anh tí đấy.


Không ngờ lại có nhiều người kiêng kỵ không dám gọi thẳng tên con chuột mà phải vòng vo tam quốc như “bác”, “cậu”, “anh tí”…..


Ở Nhật cũng thế. Ở những địa phương nuôi tằm người ta rất ghét chuột vì chúng phá tằm nên tránh tên Nezumi mà gọi thành “Yome ga Kimi”.(嫁が君)

Từ này chỉ dùng trong ngày Tết như một thứ Engi kotoba.

Nhà thơ Haiku Masaoka Shiki cũng từng viết


　　あんどんの油なめけり嫁が君

Ando no

Abura namekeri

Yome ga Kimi


Con chuột

Trộm đèn dầu


Vì vậy Yome ga Kimi được dùng như Kigo (từ chỉ mùa trong thơ Haiku) chỉ mùa xuân.

[Acmagiro]

Thịt cá voi (Kujira - 鯨) là loại thực phẩm rất được ưa chuộng tại Nhật. Cá voi còn là hình ảnh tượng trưng cho mùa đông. Về Hán tự, chữ "Kujira" được viết bằng chữ "kinh" bên cạnh bộ "ngư". Như vậy có thể thấy cổ nhân đã xem "cá voi" là một loài cá. Nhưng ngày nay khoa học phát triển đã nhìn nhận Kujira không còn là cá nữa mà là một loài động vật hữu nhũ. Nhiều người nghĩ rằng việc này cho thấy sự chậm tiến và không biến đổi cho thích hợp của Hán tự. Tương tự, con rắn (hebi - 蛇) và ếch (kaeru - 蛙) cũng được viết Hán tự với bộ "trùng" bên cạnh cho thấy quan niệm của người xưa rằng hai loài bò sát này thuộc sâu bọ. Nhưng thực ra không nên quan niệm chặt chẽ như thế.



Ngay cả trong ngôn ngữ các nước Tây phương, là nơi khoa học phát triển mạnh mẽ cũng có tình trạng tương tự. Như trong tiếng Anh có từ Crawfish hay Crayfish chỉ con tôm đồng (tiếng Nhật: Zarigani, cho thấy nó có họ hàng với cua) hay từ Cuttle-fish chỉ con mực (Ika). Chứng tỏ người Anh xem mực và tôm đồng thuộc họ cá. Tương tự tiếng Thụy Điển gọi cá voi là Valfsik. Fisk ở đây tương đồng với Fish trong tiếng Anh, nghĩa là cá. Vậy người Thụy Điển cũng xem "cá" voi là cá. Hoặc như con bươm bướm trong tiếng Đan Mạch là sommerfugl, tức là xem như một loài chim. Con bọ rùa (Tentou-mushi) trong tiếng Anh lại là lady-bird, là một loại chim? Nhưng cũng có từ lady-bug chỉ bọ rùa.

[Acmagiro]

Ngày 11 tháng 12 là ngày kỷ niệm điện thoại của nước Nhật. Đây là ngày lắp điện thoại đầu tiên ở Đông Kinh nhưng người đầu tiên sở hữu số điện thoại lại thấy thật vô ích, bởi lúc đó chẳng có ai khác có điện thoại nên ông ta không gọi được cho ai.
Bây giờ, mỗi khi gọi điện người Nhật vẫn nói "mosi mosi", kiểu như người Việt "a-lô". Đây là từ tỉnh lược, vì đầu tiên người ta nói "mousimasu, mousimasu" (tôi nói đây, tôi nói đây), chứ không phải từ mosi mang nghĩa là nếu như trong câu もし私ならば (nếu là tôi). Vì thế, có một số người khi nói chuyện điện thoại với người Âu Mỹ lại tự động "dịch" ra thành "If if", như thế là sai trầm trọng. Cái sai này bắt nguồn từ sự không hiểu biết mà hay nói chữ như người ta vẫn nói.

Lúc cục điện thoại mới thành lập thì toàn bộ nhân viên trực điện thoại đều là nam giới. Khi có khách hàng yêu cầu được nối máy với số cần gọi thì anh nhân viên này hay cao giọng 「お前の方は何番だ？ よし、じゃあかけてやる」(số của ông là số mấy? Được rùi, để tui nối cho). Thái độ này làm khách hàng rất bất mãn nên về sau toàn bộ nhân viên trực điện thoại được thay bằng nhân viên nữ hết.
Trên xe điện cũng thế. Ngày xưa (cũng gần trăm năm rồi) khi hành khách nhỏ nhẹ yêu cầu 「まことにすみませんが 小川町まで乗せて下さりますか」(thà nh thật xin lỗi anh, cho tôi đến đến phố Ogawa được không) thì anh lơ xe đáp lại như ban ơn rằng:
「よし、のれ」(được, lên đi).

Hóa ra nước Nhật cũng có thời kỳ "bao cấp" như Việt Nam.
Nhưng đó là chuyện của trăm năm trước. Còn bây giờ thì?

[Acmagiro]

Gần cuối năm, khí hậu Việt Nam dễ chịu hơn hẳn. Không còn những ngày oi bức đến nỗi mới dội nước lên người đã thấy bốc hơi đâu hết như mấy tháng trước. Nhưng cũng có lắm người phàn nàn "lạnh quá!".
Ngẫm lại tiếng Việt cũng có lắm từ "lạnh" đấy chứ. Rét, buốc, giá, còn gì nữa không nhỉ? Tiếng Nhật cũng có những từ đại loại thế: samui (寒い ), tumetai (冷たい), nhưng tiếng Anh lại gom cả hai từ, một chỉ sự khách quan và một chỉ sự chủ quan vào chỉ bằng một từ: cold. Tiếng Anh kém phong phú hơn tiếng Nhật, tiếng Việt ở mảng thời tiết chăng? Chẳng hạn, tiếng Nhật có câu

「おお、寒い、手がこんな冷たくな� �たわ」(Ôi lạnh quá, tay cóng cả rồi nè)
thì samui là sự lạnh khách quan, tumetai là sự lạnh chủ quan, thuộc cảm nhận của người nói. Không hiểu câu này nếu dịch sang tiếng Anh sẽ như thế nào? Freeze, frozen chắc khó mà tương đương với cảm giác tumetai của tiếng Nhật được.
Tính từ "tumetai" này có nguồn gốc từ "tume ga itai" (ツメが痛い) (đau cái tume, ý nói rét đến đau cả tume). Tume ở đây không phải là móng tay như từ điển hiện đại định nghĩa, nó không phải là cái "nail" trong tiếng Anh mà chỉ toàn bộ phần đầu cả ngón tay, gồm cả móng nữa. Ngày xưa nghĩa của từ つめ (tume) là như vậy. Bằng chứng là trong tiếng Nhật có động từ つまびく (tumabiku) mang nghĩa là kéo dây cung bằng đầu ngón tay, khảy dây đàn bằng móng tay. Động từ つまむ (tumamu) là nắm, kéo, vặn bằng đầu ngón tay, bốc bằng tay, gắp bằng đũa....



Tượng Dược Sư Như Lai (Yakushi Nyorai)

Tiếng Nhật còn có từ 爪印 (tume-in), lật nhiều từ điển bây giờ ra thì thấy giải thích là "đóng dấu bằng móng tay". Nhưng cách giải thích này là sai. Theo từ điển Koujien, từ điển uy tín nhất hiện nay thì từ này có nghĩa đóng dấu (trong văn thư) bằng đầu ngón tay. Như vậy có thể thấy được rằng người Nhật rất mù mờ trong chuyện đặt tên các bộ phận cơ thể.Tương tự, từ 手 (te) đối với người Nhật (ngày xưa) cũng không phải rõ ràng là "bàn tay", "hand" mà nó mơ hồ, có thể vừa là "hand" nhưng cũng vừa là "cánh tay", "arm", 腕 (ude).

Như vậy, tiếng Nhật tuy phong phú về khoảng từ vựng chỉ thời tiết, cá, thảo mộc, tình cảm hướng nội nhưng lại rất mơ hồ về từ ngữ chỉ bộ phận thân thể.

[Acmagiro]

Tiếng Nhật là thứ ngôn ngữ có sự tiếp nhận, hấp thu, dung hòa nhiều thứ tiếng khác nhau và phát triển nên một hệ thống đặc biệt của riêng nó. Thuyết vững chắc nhất hiện nay cho rằng tiếng Nhật thuộc cùng ngữ hệ với tiếng Mông Cổ, Triều Tiên và tiếng Bascus ở châu Âu, nhưng xét kỹ thì thấy nó có nhiều điểm dị biệt so với các ngôn ngữ kia. Chữ Hán đóng một vai trò quan trọng trong tiếng Nhật (cũng như yếu tố Hán trong tiếng Việt), ngoài ra các nhà nghiên cứu còn cho rằng phát âm của tiếng Nhật còn chịu ảnh hưởng của tiếng Phạn nữa. Thành ra nếu đọc các chữ đầu trong bảng chữ cái Iroha của tiếng Nhật thì sẽ thấy âm hưởng như kinh Phật :

a-ka-sa-ta-na-ha-ma-ya-ra-wa-n

Khi dạy tiếng Nhật cho người ngoại quốc, người ta không dạy thứ tự a-ka-sa-ta-na-ha-ma-ya-ra-wa-n này nhưng từ điển tiếng Nhật luôn sắp thứ tự vần theo lối này.
Người ta còn cho rằng người nghĩ ra bài thơ Iroha là nhà sư Koubou Daisi (Hoằng Pháp Đại sư, tức sư Kukai, Không Hải, ông tổ Mật tông ở Nhật). Có thể nói không ngoa rằng Iroha, bảng chữ Kana là một thành tựu lớn của tiếng Nhật. Nó chấm dứt thời kỳ vay mượn chữ Hán "không có chọn lọc", vốn không diễn tả được âm tiếng của tiếng Nhật và khó diễn đạt được tâm hồn người Nhật. Ai cũng biết là chữ Hiragana (tức chữ mềm) là lối viết thảo của chữ Hán (Kanji) còn chữ Katakana (tức chữ cứng) là một phần của chữ Hán. Thế nhưng do đâu dẫn đến sự ra đời của Hiragana?
Có hai nguyên nhân chính:

+ Ban đầu người Nhật dùng toàn bộ chữ Hán để diễn đạt ý tưởng của mình qua công văn, sách vở, nhưng chữ Hán vốn nhiều nét, viết chậm nên hiệu suất làm việc của quan lại (ghi chép) không cao. Vì thế cần có một loại chữ đơn giản hơn.

+ Thời kỳ đầu người Nhật dùng chữ Hán để diễn đạt ý tưởng của mình qua thơ ca, văn nghệ (Waka). Nhưng chữ Hán chỉ thích hợp với Hán văn, Hán thi và khó diễn tả được cảm xúc tinh tế của tâm hồn người. Hơn nữa nét chữ Hán viết theo lối khải, chân phương thường cứng và chỉ có lối viết thảo, tức Hiragana sau này mới thể hiện được cảm xúc tinh tế của Waka.

Ban đầu (thời Heian) chỉ có nữ giới dùng chữ Hiragana, vốn mềm mại uyển chuyển, còn chữ Hán vẫn là biểu tượng của quyền lực và tri thức độc quyền của nam giới. Nhưng sau này cả nam giới cũng dùng chữ Hiragana. Và mãi đến sau này, khi đã giao du hòa nhập với Thế giới thì người Nhật mới bắt đầu dùng chữ La Tinh (Romaji) để biểu âm cho ngôn ngữ của mình như là một phương tiện để dạy tiếng Nhật cho người ngoại quốc dễ dàng hơn. Ngày nay người ta vẫn sử dụng song song hai hệ thống Romaji là

+ Hệ thống của Nhật (日本式), trong đó あ được biểu ký là a, か là ka, và tiếp theo là ki, ku, ke, ko, sa, si, su, se, so, ta, ti, tu, te, to, na, ni, nu, ne, no, ha, hi, hu, he, ho, ma, mi, mu, me, mo, ya, (i), yu, (e), yo, wa, wi (i-ゐ), (u), we (e, -ゑ), wo, n....

+ Hệ thống Hebon (ヘボン式): tương tự như hệ thống của Nhật, chỉ khác là し được biểu ký bằng shi thay vì si, ち là chi thay vì ti, つ là tsu thay vì tu, しゃ là sha thay vì sya, しゅ　là shu thay cho syu....



Bài thơ Iroha, sẽ nói kỹ hơn trong bài sau.


Hệ thống biểu ký của Nhật thường được dùng cho mọi ghi chép quốc nội còn hệ thống Hebon được dùng cho ghi chép mang tính Quốc tế và người Tây phương chuộng lối này hơn. Nhưng hệ thống Hebon cũng không phải là hoàn hảo. Lấy ví dụ

待つ　(matsu, matu: chờ đợi) --> 待たない (không chờ). Nếu chọn lối Hebon thì theo lý luận sẽ thành mattsanai (bất tự nhiên), còn nếu chọn lối của Nhật sẽ hợp lý hơn: matanai.

Nhưng nhìn chung thì lối biểu ký Hebon hợp với phát âm của tiếng Nhật hơn. Nhưng bản thân người Nhật lại không rành lắm và không để ý lắm đến chuyện biểu ký tiếng nói của họ bằng chữ La Tinh ra sao. Rất nhiều người không biết đến những quy tắc như ん(n) phải viết thành nếu đứng trước b, p (こんばん phải viết là komban). Mà có lẽ họ cũng chẳng cần thiết phải để tâm đến chuyện này, bởi lẽ tiếng Nhật chỉ có toàn Romaji thì cũng hệt như tiếng Việt không có dấu.

Nhìn lại thì thấy tiếng Việt là một ngôn ngữ đặc biệt ở châu Á, âm điệu của nó hoàn toàn phù hợp với biểu ký bằng chữ La Tinh, một điều mà các ngôn ngữ Á châu khác, trong đó có tiếng Nhật, dù muốn cũng không làm được.