Nếu nhìn vào thành quả tăng trưởng kinh tế Nhật trong suốt 10 năm qua, có thể khẳng định rằng thuật ngữ “thập kỷ mất mát” thật sai lầm.
Người Nhật nói họ đang đối đầu với một căn bệnh kinh tế có tên “bi quan cấu trúc”. Ở bên ngoài Nhật, người ta cũng thường nhìn Nhật như yếu tố báo hiệu về tất cả mọi thứ bi đáng chán nhất trong nền kinh tế khu vực đồng tiền chung châu Âu và Mỹ dù trên thực tế số liệu công bố mới đây cho thấy kinh tế Nhật quý 3/2011 tăng trưởng tới 6% so với cùng kỳ, hồi phục mạnh sau thời kỳ động đất, sóng thần và khủng hoảng hạt nhân.
Nếu nhìn vào thành quả tăng trưởng kinh tế Nhật trong suốt 10 năm qua, có thể khẳng định rằng thuật ngữ “thập kỷ mất mát” thật sai lầm. Yếu tố quan trọng nhất đã “bôi đen” hình ảnh của Nhật chính là nhân khẩu học và việc chính phủ Nhật không đưa ra biện pháp phù hợp để giải quyết vấn đề này; hơn một nửa dân số Nhật hiện trên 45 tuổi. Dù vậy, phần lớn người Nhật đều giàu có hơn trong thập kỷ qua.
Trong khoảng thời gian từ năm 2001 đến năm 2010, kinh tế Nhật tăng trưởng với tốc độ chỉ bằng nửa so với Mỹ. Nhưng nếu tính theo tăng trưởng GDP bình quân đầu người trong cùng khoảng thời gian trên, kinh tế Nhật tăng trưởng tốt hơn cả kinh tế Mỹ và khu vực đồng tiền chung châu Âu. Dân số Nhật ngày một giảm trong khi dân số Mỹ tăng.
Từ năm 2000 đến năm 2008, dù tăng trưởng năng suất lao động của Nhật thấp hơn chút so với Mỹ, tổng năng suất lao động của Nhật nói chung, chỉ số cho thấy một nước sử dụng vốn và lao động như thế nào, tăng nhanh hơn so với Mỹ. Dù tỷ lệ thất nghiệp Nhật hiện cao hơn so với năm 2000, nó mới chỉ bằng nửa so với Mỹ và châu Âu.
Bên cạnh vấn đề tăng trưởng trì trệ, hai “mặt tối” khác của kinh tế Nhật bao gồm nợ và giảm phát. Tuy nhiên vấn đề trên thực tế phản ánh về thực trạng về nhân khẩu học và thậm chí có thể nói quá lên. Người ta thường nghĩ Nhật nợ nần chồng nhất. Trên thực tế, Nhật mới chính là nước chủ nợ lớn nhất thế giới, hiện đang nắm tới 253 nghìn tỷ yên tương đương 3,3 nghìn tỷ USD tài sản nước ngoài.
Để khẳng định rõ ràng hơn, trên thực tế, chính phủ Nhật là con nợ lớn, nợ ròng/GDP của Nhật cao nhất trong nhóm OECD. Tuy nhiên nợ công của Nhật cao không phải bởi nước này tiêu xài hoang phí mà bởi dân số già. Chi phí an sinh xã hội tính trong tương quan với GDP trong khoảng thời gian từ năm 1990 đến năm 2000 tăng gấp đôi. Cùng thời gian đó, nguồn thu thuế giảm.
Nguồn doanh thu thuế giảm gây ra không ít vấn đề. Điểm tốt ở chỗ Nhật có tỷ lệ thuế thấp nhất trong nhóm OECD, chỉ khoảng 17% GDP. Như vậy, Nhật có thể điều chỉnh mạnh tay nếu cần. Ông Takatoshi Ito, chuyên gia kinh tế tại University of Tokyo, khẳng định nếu thuế tiêu dùng tại Nhật tăng thêm 20 điểm phần trăm từ mức 5% hiện tại, tương đương với mức cao tại châu Âu, sẽ giúp chính phủ Nhật có thêm được 50 nghìn tỷ yên và lập tức Nhật không còn phải chịu thâm hụt tài khóa.
Chính sách này nếu nhìn qua có vẻ quá khắc nghiệt. Thế nhưng, yếu tố nhân khẩu học đóng vai trò quan trọng ở đây. Theo các quan chức chính phủ Nhật, người già tại Nhật thường phản đối tăng thuế hoặc giảm phúc lợi; còn nhóm người trẻ, vốn chiếm thiểu số, không có đủ động lực để thực hiện cái sẽ mang đến lợi ích cho họ trong dài hạn.
Giáo sư David Weinstein chuyên giảng dạy về kinh tế Nhật tại đại học Columbia ở New York khẳng định người già Nhật thà cho con họ tiền còn hơn nộp thuế. Nhìn chung, điều đó đồng nghĩa với phúc lợi tại Nhật trong tương lai sẽ giảm: “Nếu bạn muốn phúc lợi tăng cùng với thu nhập giống như hiện nay, chắc chắn chính phủ cần đánh thuế cao hơn, khoảng 10% GDP.”
Cũng theo ông, yếu tố nhân khẩu học giúp lý giải cho vấn đề giảm phát hiện nay. Giá cả hàng hóa giảm giúp người tiết kiệm Nhật, vốn chủ yếu người giàu, có được lợi suất dương ngay cả khi lãi suất danh nghĩa gần mức 0%. Cho đến tận thời điểm hiện tại, việc nắm giữ trái phiếu chính phủ Nhật vẫn luôn coi như một lựa chọn tốt đối với người Nhật. Người tiết kiệm Nhật luôn sẵn sàng nắm giữ trái phiếu chính phủ, nhờ vậy chính phủ có thể có tiền bù đắp cho thâm hụt. Tuy nhiên, nó khiến phần còn lại của nền kinh tế phải trả giá.
Nói tóm lại, kinh tế Nhật dành cho những người trung niên và người già tốt hơn so với người trẻ nhưng chưa khủng hoảng và Nhật vẫn còn nhiều tiềm năng để tăng được tốc độ tang trưởng tiềm năng và giảm gánh nặng nợ.
Trong cuối tuần trước, Thủ tướng Nhật Yoshihiko Noda đã táo bạo yêu cầu cải tổ khi ông cho biết Nhật đang có kế hoạch tham gia hợp tác kinh tế liên Thái Bình Dương. Việc tham gia khu vực tự do thương mại có sự hỗ trợ của Mỹ này có thể giúp giảm được rất nhiều thuế cho hàng hóa và dịch vụ của Nhật. Có thể dự đoán trước người nông dân cao tuổi tại Nhật, bác sỹ và doanh nhân nhỏ sẽ phản đối việc này nhiều nhất.
Chính phủ Nhật sẽ có thể cải tổ nhiều lĩnh vực khác, ví như hệ thống thuế và phúc lợi nếu chính phủ Nhật có thể giúp người dân hiểu được vấn đề: kinh tế Nhật không phải đang trì trệ mà tăng trưởng của nền kinh tế phản ánh sự biến đổi trong xã hội mà dân số ngày một già đi, và cả người trẻ lẫn người già đều cần phải hy sinh cho kinh tế.
Giới chính trị gia, doanh nhân hàng đầu Nhật hiện đều đã ở tuổi trung niên. Phần lớn họ cho rằng họ đã hy sinh đủ suốt từ “ngày hoàng kim” của Nhật thập niên 1980 khi đó kinh tế Nhật tăng trưởng như vũ bão. Giáo sư Weinstein khẳng định họ đang đối đầu với triệu chứng chán nản và lo lắng khi phải chứng kiến sự trỗi dậy của Trung Quốc. Nếu tự so sánh mình với kinh tế Mỹ hay châu Âu, họ sẽ cảm thấy thực sự cần phải thay đổi mạnh mẽ.
Đình Hảo
Theo TTVN
Bookmarks